Δευτέρα 7 Φεβρουαρίου 2011

Ο Μάστορης Γεφυροποιός

Συνομιλίες με το Φως
Μέγαρο Μουσικής
Σάββατο, 5 Φεβρουαρίου 2011



Ένα αρχέγονο φως έλουσε χθες, Σάββατο 5 Φεβρουαρίου, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Ο Γιώργος Γραμματικάκης, μάστορης γεφυροποιός της επιστήμης με την τέχνη, ξετύλιξε την ιστορία του Σύμπαντος σε ένα απολαυστικό θέαμα με λόγο, μουσική και εικόνα. Στις «συνομιλίες του με το φως», με ένα φόντο από υπέροχες εικόνες που μας δώρισαν τα διαστημικά τηλεσκόπια, κατέγραψε την πορεία που κάνουν τα αγέραστα φωτόνια, που δημιουργήθηκαν με την Μεγάλη Έκρηξη και από τότε, 14 δισεκατομμύρια χρόνια μετά, ταξιδεύουν αέναα στις εσχατιές του Σύμπαντος, αλλά βρίσκονται και παντού, ανάμεσά μας. Τόσο κοντά μας, που «αν κλείσουμε τη φούχτα μας, θα αιχμαλωτίσουμε καμιά εκατοστή από δαύτα».




Σ’ αυτή την γοητευτική πορεία στο χρόνο, από το άχρονο μέχρι το σημερινό, αρωγοί ήταν οι κορυφαίοι μουσικοί Ντέιβιντ Λιντς, Γιώτης Κιουρτσόγλου και Οδυσσέας Γραμματικάκης, που αυτοσχεδιάζοντας συνόδεψαν την αφήγηση με ήχους αγνούς και ευαίσθητους. Ουσιαστική και η παρουσία της Αλεξίας Καλτσίκη που από την Κόμη της Βερενίκης, το παλιό βιβλίο του Γραμματικάκη που αντέχει στο χρόνο σαν το καλό κρασί, απήγγειλε ένα ποίημα:

...Στο Σύμπαν περιέχεται το καθετί, είπε ο Καθηγητής της Κοσμολογίας.
Ο 'Ήλιος, η Σελήνη και οι ωκεανοί της Γης
γύρω από τον 'Ήλιο περιστρέφονται οι πλανήτες
οι φέροντες τα ονόματα αρχαίων Θεών.
Πιο μακριά εκτείνονται οι Αστερισμοί του Αιγόκερω και του Τοξότη.
Το Σύμπαν περιέχει επίσης τους γαλαξίες και τους κομήτες
ωχρούς αστέρες νετρονίων και τα νεφελώματα
και ακόμη, Μαρία, περιέχει εσένα
εμένα και λέξεις όπως «αγάπη» ή «της απουσίας».
Λάμψεις ακανόνιστες φωτίζουν τις γωνιές του Σύμπαντος
άγνωστα σωματίδια διαπερνούν την έκτασή του
και το φως των άστρων, είπε ο κύριος Καθηγητής,
φθάνει σε μας ύστερα από εκατομμύρια χρόνια·
...






















Παρά τις ελάχιστες αμήχανες στιγμές, που μοιραία παρεισφρέουν όταν μια τέτοια αφήγηση παρουσιάζεται σε μια θεατρική σκηνή, ο θεατής φεύγει γέματος, νιώθοντας ότι έχει παρακολουθήσει κάτι διαφορετικό, ένα θέαμα που έχει φτιαχτεί μαστορικά, πέτρα-πέτρα -- και όχι έναν αρτιστικό πασατέμπο για λαϊκή κατανάλωση. Αισθάνεται -- με όλες του τις αισθήσεις -- ότι έχει κερδίσει κάτι σημαντικό, ότι έχει ακούσει για «θαυμαστά πράγματα που πλέον δεν δυσκολεύεται να τα πιστέψει».

Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2009

Η Κοσμική Σούπα της Ζωής

Woody Allen Τριπλής Αποστάξεως




Διάρκεια: 92 λεπτά

Πρωταγωνιστουν:
Boris Yellnikoff: Larry David
Melody:
E
van Rachel Wood
Marietta:
Patricia Clarckson

John:
Edf Begley, Jr.

O Woody Allen επιστρέφει στο Μανχάταν, ακόμη κι αν αυτό παίζει δευτερεύοντα ρόλο. Δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς, διότι τον πρώτο ρόλο τον παίζουν οι ηθοποιοί του, αλλά κυρίως οι ατάκες τους για την ζωή, και κυρίως την σημασία (ή όχι) της εξυπνάδας και της ηληθιότητας.

Από την μια ο εξηντάρης απόμαχος καθηγητής της κβαντομηχανικής, ο Μπόρις Γιέλνικοφ, χωρισμένος, απογοητευμένος από την ζωή και με μια αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας στο παθητικό του· τώρα διδάσκει σκάκι σε «ανόητα σκουλήκια», εμβρόντητα παιδάκια που δεν καταλαβαίνουν γιατί τους πετάει την σκακιέρα στο κεφάλι, όταν εκνευρίζεται με την «ηλιθιότητά» τους.

Από την άλλη, η Μέλοντυ Σαιντ Ανν Σελεστίν, μια εικοσάρα, ομορφούλα, ανοητούλα πιτσιρίκα από τις Νότιες Πολιτείες, που έφυγε από το σπίτι της γιατί δεν άντεχε την καταπίεση και ήρθε στο Μανχάταν για να βρει καταφύγιο. Εκεί πέφτει πάνω στον Γιέλνικοφ, και το απίθανο αυτό ζευγάρι ξεκινάει μια κοινή πορεία μεταμόρφωσης, όπως άλλωστε συμβαίνει σε πολλά έργα του Woody Allen. Μέχρι που εμφανίζεται η μητέρα της Μέλοντυ, βάζοντας σε κίνηση κάποια άλλα γρανάζια της τύχης.

Με δύο λέξεις, το έργο είναι πολύ καλό. Σε ορισμένους ίσως να μην αρέσει, και θα το θεωρήσουν αναμασήματα και επαναλήψεις του Woody Allen. Όμως η λεπτή υφή της ατάκας του δεν έχει καθόλου εξαντληθεί. Επίσης ο Larry David, που παίζει τον Μπόρις Γιέλνικοφ, είναι εξαιρετικός, ιδιαίτερα στην αρχή του έργου σε έναν υπέροχο παραληρηματικό μονόλογο για την εξυπνάδα του και την ηλιθιότητα των υπολοίπων γύρω του, απευθυνόμενος στην κάμερα, δηλαδή σε μας.

Μπορεί στο τέλος όλα τα κομμάτια του παζλ να ταιριάζουν υπερβολικά τέλεια, σε ένα άψογα παράλογο happy end, αλλά και αυτό είναι μέρος της ειρωνείας του φιλμ. Μόνο ο ελληνικός τίτλος δεν μου αρέσει, και θα μπορούσε αντι "Κι αν σου κάτσει;" να είναι π.χ. "Οτι κι αν παίξει", κάτι τέλος παντως που δεν είναι τόσο αργκό και αδικεί το φίλμ.


Αγαπώ πολύ τον Woody Allen, και χαίρομαι που ακόμη φτιάχνει ταινίες όπου, 2 ώρες μετά, μου δίνουν την αίσθηση ότι αιωρούμαι ένα ελάχιστο πάνω από τη γη, και το βάρος της καθημερινότητας μου έχει φύγει για λίγο απ’ τα πόδια.

Παρασκευή 12 Ιουνίου 2009

Πώς Να Γίνετε Τέλειοι Γονείς (!)

Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν!
Εμπιστευτική επιστολή σε γονείς που σκέφτονται
Νίκος Σιδέρης
Μεταίχμιο, 2009
136 σελίδες
8,10 €


Ο ψυχίατρος Νίκος Σιδέρης έγραψε ένα βιβλίο με τον πολύ «πιασάρικο» τίτλο «Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν!». Το βιβλίο σκαρφάλωσε γρήγορα στη λίστα των μπεστ σέλερ γιατί φαίνεται ότι ανταποκρίνεται σε μία πολύ πραγματική ανάγκη των γονιών: πώς να χειριστούν τα παιδιά τους σε αυτή την δύσκολη εποχή, που επιπλέον είναι η εποχή των ειδικών. Όμως, η ανάγνωσή του βιβλίου αφήνει ανάμικτα συναισθήματα, τόσο στον γονιό όσο και στον αναγνώστη.


Βασική θέση του βιβλίου, η οποία επαναλαμβάνεται δεκάδες φορές, είναι ότι ο ψυχολόγος χρειάζεται μόνον σε 1 από τις 10 περιπτώσεις. Για όλες τις υπόλοιπες οι γονείς είναι απόλυτα επαρκείς, ΑΝ κάνουν καλά την δουλειά τους. Αυτό το μεγάλο αν, ο συγγραφέας το θεωρεί σχεδόν δεδομένο και εύκολα κατορθωτό. Οι γονείς: 1) ΑΝ εφαρμόσουν κανόνες και 2) ΑΝ έχουν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους, και 3) ΑΝ είναι παρόντες, φτάνουν και περισσεύουν. Είναι, όχι οι τέλειοι, αλλά αρκετά καλοί γονείς, όπως έλεγε και ο Γουίννικοτ.



Όμως η ζωή και ο κόσμος έχουν αλλάξει, και το έργο του γονιού δεν είναι τόσο απλό. Προσωπικά δεν νομίζω ότι οι γονείς που δυσκολεύονται αρκετά δεν μπορούν με την μία να πάνε πίσω και να ξαναγίνουν γονείς. Σίγουρα έχουν «παραμελήσει» το γονεϊκό τους έργο. Σίγουρα παρασύρονται και οι ίδιοι από τις Σειρήνες της νέας μας κοινωνίας και την υπερμεγέθυνση του εγώ και των αναγκών του. Επιπλέον δε έχουν και μία τεράστια πίεση από την Δυτική μας κοινωνία – την οποία, en passant, αναγνωρίζει ο συγγραφέας– για το πολιτικά ορθό μεγάλωμα των παιδιών τους. Συνέβη λοιπόν κάτι σημαντικό, χωρίς να το καταλάβουν. Και τότε λοιπόν, με όλα αυτά στην πλάτη τους, σίγουρα δεν μπορούν να επανέλθουν και να είναι οι αποτελεσματικοί γονείς, έτσι απλά και φυσιολογικά. Χρειάζονται βοήθεια.


Το βιβλίο αυτό, το οποίο δεν είναι ιδιαίτερα καλογραμμένο, προσπαθεί να δώσει βοήθεια. Την δίνει προς την σωστή γενική κατεύθυνση, αποενοχοποιώντας τους γονείς, αν και την δίνει σχηματικά και μάλλον λειψά. Φαίνεται όμως ότι οι γονείς, και όχι τα παιδιά, είναι εκείνοι χρειάζονται ψυχολόγο και αρκετή βοήθεια, προκειμένου να αποκτήσουν πυξίδα και να προσανατολιστούν για να κάνουν την δουλειά τους αποτελεσματικά. Το ποιος θα τους την δώσει είναι το ζητούμενο.

Σάββατο 29 Νοεμβρίου 2008

Η Μαγεία της Παρουσίασης


The Visual Display of Quantitative Information
Edward Tufte Graphics Press 1983, 2001

197 σελίδες

$28,80






Εδώ και 25 περίπου χρόνια ο Edward Tufte, καθηγητής του Yale, έβαλε υποθήκη το σπίτι του για να εκδώσει ένα βιβλίο που είχε γράψει. Μεγάλο το ρίσκο, αλλά ο Tufte πίστευε στις απόψεις του με πάθος. Και δικαιώθηκε. Σήμερα, το βιβλίο “The Visual Display of Quantitative Information” θεωρείται ως ένα από τα 100 σημαντικότερα βιβλία του 20ου αιώνα. Ειδικά σε τούτες τις φτωχές εποχές του Powerpoint, το βιβλίο αυτό διατηρεί ακέραια την ιδιαίτερη σημασία του. Και να γιατί:

Βασική αρχή που ξεδιπλώνεται γλαφυρά στις σελίδες του είναι ότι όταν οπτικοποιείς δεδομένα, πρέπει να μεγιστοποιείς την πληροφορία, και όχι να παρουσιάζεις τρεις ξερές μπάρες με νούμερα. Διότι τότε η εικόνα δεν είναι χίλιες λέξεις, αλλά πολύ λιγότερες – και φτωχότερες.

Χαρακτηριστικό καλό παράδειγμα είναι το διάγραμμα που εμφανίζεται και στο εξώφυλλο του βιβλίου, που δείχνει τα δρομολόγια των τρένων στη διαδρομή Παρίσι - Λυών. Δείτε πόση πληροφορία υπάρχει: οι ώρες αναχώρησης και άφιξης, η συχνότητα, η (αναλογική) απόσταση των σταθμών, η ταχύτητα του κάθε τρένου (η κλίση της γραμμής),ο χρόνος που κάθε τρένο μένει στους ενδιάμεσους σταθμούς (εκεί όπου οι γραμμές είναι οριζόντιες), οι ώρες και τα σημεία που συναντώνται τα τρένα). Όλα σε ένα διάγραμμα που είναι εξαιρετικά κατανοητό, παρόλη την πυκνότητα της πληροφορίας!



Δείτε επίσης αυτό το κλασικό διάγραμμα που παρουσιάζει την καταστροφική εκστρατεία του Ναπολέοντα προς την Μόσχα και την επιστροφή στο Παρίσι. Φαίνεται όχι μόνον η πορεία, αλλά και οι απώλειες, και η σχέση τους με την θερμοκρασία. Παρατηρείστε πόσο ανθρωποβόρο ήταν το πέρασμα του ποταμού Μπερεζίνα στην Πολωνία!


Αν σκεφτείτε ότι αυτά τα διαγράμματα είναι του 1850, και ότι όλη αυτή η τεχνογνωσία της παρουσίασης είναι γνωστή τα τελευταία 150 χρόνια, τότε σίγουρα θα μελαγχολήσετε.


Ένα άλλο θέμα με το οποίο ασχολεί
ται ο Tufte είναι ότι οι απεικονίσεις της πληροφορίας πρέπει να λένε την αλήθεια. Για παράδειγμα, το παρακάτω διάγραμμα, το οποίο δείχνει την μείωση της αγοραστικής αξίας του δολαρίου, από την εποχή του προέδρου Αϊζενχάουερ μέχρι την εποχή του Κάρτερ δεν λέει την αλήθεια, γιατί χρησιμοποιεί το εμβαδόν του δολαρίου (ένα δισδιάστατο μέγεθος) για να απεικονίσει την αγοραστική αξία -- που είναι μονοδιάστατη. Αν το διάγραμμα έλεγε την αλήθεια, θα έπρεπε τα δολάρια να είχαν το διπλάσιο μέγεθος από αυτό που έχουν.



Είναι ένα βιβλίο το οποίο προτείνω ανεπιφύλακτα σε όλους. Είτε ασχολείστε με παρουσιάσεις και αναλύσεις είτε όχι, το σίγουρο είναι ότι βλέπετε τηλεόραση, διαβάζετε μπλογκ και ίσως και εφημερίδες. Μετά από αυτό το βιβλίο, όλα εκείνα που σας πασάρουν τα Μέσα για πληροφόρηση θα τα βλέπετε με ένα εντελώς διαφορετικό μάτι.

Δευτέρα 21 Ιουλίου 2008

Ακροβατώντας στις Κροκάλες του Πεπρωμένου




Στην Ακτή
Ιαν ΜακΓιούαν
Μετάφραση: Ελένη Ηλιοπούλου
Εκδόσεις Πατάκη, 2007
Σελίδες 217, 13,20 €






Ο Ιαν ΜακΓιούαν, αυτός ο σχεδόν αστυνομικός συγγραφέας, μπορεί σε αυτό το ευαίσθητο βιβλίο να γίνεται τρυφερός και σκληρός μαζί. Παρατηρητικός και απόμακρος, αισιόδοξος και απαισιόδοξος, μας διηγείται για εκείνο το ζευγάρι των κάπως αλλόκοτων και ντροπαλών νέων που, τότε το 1962, σε μια άλλη Αγγλία που ακούγεται απόμακρα από το ραδιόφωνο, θέλει να γιορτάσει την πρώτη νύχτα του γάμου του σε ένα ξενοδοχείο, στην ακτή (τη Chesil Beach, με τις αρχαίες κροκάλες, όπως είναι ο πρωτότυπος τίτλος του βιβλίου).



Και τα πράγματα ανάμεσα τους πάνε καλά, αλλά όχι για πολύ. Οι χαμένες ευκαιρίες θα τους στοιχειώνουν για όλη τους τη ζωή, όπως εμάς, που μας βασανίζουν κυρίως αυτά που δεν κάναμε -- και μόνον σπάνια εκείνα που κάναμε, μα που δεν θάπρεπε. Αυτό το βιβλίο είναι η ελεγεία των χαμένων ευκαιριών.



Όμως ο κάθε άνθρωπος είναι αυτό που είναι και δύσκολα γίνεται κάτι άλλο -- δηλαδή ένας συστηματικός κυνηγός ευκαιριών. Συνήθως ξεδιπλώνει τη φύση του, όποια κι αν είναι αυτή. Αυτή την φύση περιγράφει με μαεστρία και την πλέκει σαν λεπτή άσπρη δαντέλα ο ΜακΓιούαν, στην Ακτή. Δεν χάνει ούτε ανάσα, ούτε ένα τρίξιμο των ξύλων του πατώματος. Σε αυτό το διήγημα έχεις την αίσθηση ότι ο χρόνος διαστέλλεται, ή σταματάει, πριν πάρει ξανά την ξέφρενη ρότα του.



Είναι τόσο καλό αυτό το διήγημα (το οποίο, σε αντίθεση με την Εξιλέωση, δεν θα μπορούσε εύκολα να γίνει ταινία) που αντέχει ακόμη και την μέτρια μετάφραση. Όποιος έχει διαβάσει τον ΜακΓιούαν στο πρωτότυπο, θα διαπιστώσει ότι η γλώσσα του είναι απατηλά απλή, και το ύφος του ακροβατεί ανάμεσα στο ποιητικό, το καθημερινό και το επίσημο, το σχεδόν άκαμπτο στιλ άλλων εποχών. Αυτό στη μετάφραση παρουσιάζει δυσκολίες, και για να ξεπεραστούν θέλει μεγάλη μαστοριά. Θα άξιζε στην Ακτή μια καλύτερη μεταχείριση, κάτι που δεν μπόρεσε να δώσει η μεταφράστρια.



Όμως όπως και νάχει (σε μερικά σημεία το χέρι του μεταφραστή είναι βαρύ, σε άλλα σχεδόν αόρατο), όταν διαβάζουμε την Ακτή εκείνο που κυρίως μας ενδιαφέρει είναι να δούμε τι θα συμβεί ανάμεσα σ' αυτούς τους δυο νέους, και να συναισθανθούμε τους χαρακτήρες, που είναι λίγο σαν και μας -- αλλά μήπως δεν είναι λίγο σαν και μας, μα πολύ; Και βλέπουμε αυτή τη μεταστροφή που μπορεί να συμβεί, μέσα σε μία στιγμή, σε όλους μας: από το «καλύτερο για μένα – για μάς...» στο «δεν αντέχω άλλο!, και γαία πυρί μιχθήτω!». Και αυτή η στιγμή είναι «ο κόσμος όλος», όντας ικανή να αλλάξει μια ολόκληρη ζωή.

Κυριακή 29 Ιουνίου 2008

Το Άγιο Όρος στο Μικροσκόπιο




μ.Χ.
Βασίλης Αλεξάκης
Εξάντας, 2007
Σελίδες 339, 18
€


Καταιγισμός πληροφοριών, συναίσθημα με ρέγουλα, μέτρια πλοκή, ένα ενδιαφέρον θέμα, ένας μάλλον άτσαλος χειρισμός, ένα βραβείο της Γαλλικής Ακαδημίας. Ο Βασιλης Αλεξάκης, γενικά καλός μάστορας του λόγου, μια από ‘δω, μια από ‘κει πραγματεύεται το πολύ δύσκολο θέμα του Αγίου Όρους και του μοναχισμού. Το «περιβόλι της Παναγίας», ένας ευλογημένος τόπος που για χρόνια έχει κρατήσει άσβεστη την Ορθοδοξία , και τις αντιφάσεις της, βρίσκεται στο αναλυτικό, δυτικότροπο στόχαστρο του Αλεξάκη.

Η ιστορία είναι απλή. Ένας φοιτητής από την Τήνο, οικότροφος σε μια τυφλή δέσποινα των ενενήντα ετών, αναλαμβάνει απ΄ αυτήν την αποστολή να μάθει τα πάντα για το Αγιο Όρος. Γιατί όμως μια γιαγιά στα τέλη του βίου της να έχει τόσο ζωηρό ενδιαφέρον; Διότι ο αδελφός της, εδώ και πενήντα χρόνια ασπάστηκε τον μοναχισμό και κατέφυγε στο Όρος και από τότε δεν άκουσε τίποτε από αυτόν.

Ο ήρωας μας λοιπόν ξεκινάει αυτό το μακρύ οδοιπορικό που θα τον φέρει στο Άγιο Όρος. Στην πορεία του αυτή θα μάθει πάμπολλα γι’ αυτόν τον τόπο, τα περισσότερα σε ένα αρνητικό φως, τα οποία και θα καταγράψει και θα μας τα μεταφέρει, όπως για παράδειγμα την φοβερή μάχη μεταξύ των μοναχών της Μονής Εσφιγμένου, και τους άλλους ιερούς πατέρες, ένα πραγματικό ματοβαμμένο περιστατικό που συνέβη στ΄ αλήθεια στις Καρυές εδώ και μερικά χρόνια.

Η αφήγηση του μυθιστορήματος είναι σε πρώτο πρόσωπο· παρόλο όμως ότι ο αφηγητής είναι μόλις 24 ετών, η φωνή του είναι ενός εξηντάρη, και πολλές φορές ενεργεί κάπως αλλόκοτα -- παρακλάδι ίσως του γεγονότος ότι ο χαρακτήρας του δεν σκιαγραφείται επαρκώς.

Όπως και νάχει το πράγμα, το μυθιστόρημα του Β. Αλεξάκη ταράζει τα νερά, αλλά φοβάμαι ότι δεν δίνει τις ευκαιρίες για διάλογο και γόνιμο προβληματισμό. Μου άρεσαν μερικά του κομμάτια, όμως επειδή έχω επισκεφθεί τις μονές που αναφέρει, δεν διάβασα τίποτα που να μεταφέρει την μεγαλοπρέπεια της Μονής Ιβήρων, ή τον μυστικισμό της λειτουργίας στο Βατοπέδι. Ναι, μπορεί σε πρώτη όψη να φαίνεται σπάταλη το να ανακαινίζονται αυτά τα κτίρια που δεν θα κατοικηθούν ποτέ, όταν υπάρχουν τόσες ελλείψεις την χώρα. Όμως το ίδιο μπορεί να πει κάνεις για την Ακρόπολη, ή τους Δελφούς, μνημεία του πολιτισμού μας, που μας κάνουν καλύτερους και μας δίνουν ένα σταθερό σημείο αναφοράς. Ένα σημείο αναφοράς, που αν οι λαοί και τα έθνη δεν το έχουν (έστω με κόστος) τότε κλονίζονται.

Παρασκευή 23 Μαΐου 2008

Η Σκοτεινή Πλευρά του Καλλιτέχνη

Ο Βασίλειος Μαρκεζίνης στο Megaron Plus

Ο γιος του παλιού πολιτικού Σπύρου Μαρκεζίνη, Βασίλειος, είναι ένας πολύ σημαντικός νομικός με διεθνή απήχηση. Ζει στην Αγγλία και μας επισκέπτεται κατά καιρούς, ανήκοντας και στο Διοικητικό Συμβούλιο του Κοινωφελούς Ιδρύματος "Αλέξανδρος Ωνάσης". Εδώ και λίγο καιρό, ο (σερ) Βασίλειος Μαρκεζίνης έδωσε μία συναρπαστική ομιλία στο Megaron Plus, χάρις στη χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση.

Όχι, δεν μίλησε για την Διεθνή Νομοθεσία, ή την Παγκόσμια Τάξη Πραγμάτων, με τα οποία έχει άλλοτε καταπιαστεί. Είπε για την σκοτεινή πλευρά του καλλιτέχνη. Για την προσωπικότητά του και πώς αυτή επηρεάζει το έργο του. Αναφέρθηκε κυρίως στον Νταβίντ, στον Μπερνίνι και στον Μότσαρτ, και πολύ ανάγλυφα συσχέτισε τις λεπτομέρειες και την άποψη στα έργα τους με την ζωή τους. Όπως για παράδειγμα στον περίφημο πίνακα του Νταβίντ "Ο Θάνατος του Σωκράτη", όπου διακρίνονται και οι λανθάνουσες ομοφυλοφιλικές τάσεις του ζωγράφου, αλλά και ο δευτερεύων ρόλος της γυναίκας.






Διακρίνονται, αρκεί να μπορείς να τις δεις και να τις ερμηνεύσεις. Και για να το κάνεις αυτό πρέπει να ξέρεις στοιχεία και λεπτομέρειες από την ζωή του καλλιτέχνη. 'Οπως για παράδειγμα ότι ο Νταβίντ ήταν μία σημαντική φυσιογνωμία της γαλλικής επανάστασης και ο περίφημος πίνακάς του για την δολοφονία του Μαρά είναι μία πολύ ωραιοποιημένη εκδοχή των πραγμάτων, δηλαδή προπαγάνδα.





Αυτές οι λεπτομέρειες, που δεν είναι ασήμαντο κουτσομπολιό, είναι απαραίτητες για την κατανόηση του έργου του κάθε καλλιτέχνη. Όπως π.χ. ο αισθησιασμός του Μπερνίνι, που θα ήταν αδύνατον να εκφραστεί έτσι, αν δεν αποτελούσε ένα κεντρικό κομμάτι της πολυτάραχης ζωής του.




Γοητευτικός ο Βασίλειος Μαρκεζίνης, με μεγάλο εύρος και βάθος γνώσεων, ήταν μία αναγεννησιακή φιγούρα που ανέβηκε στη σκηνή του Μεγάρου και μας μάγεψε για δύο περίπου ώρες. Δυο ώρες στις οποίες το ακροατήριο κρεμόταν από τα χείλη του και που κύλησαν σαν νερό.

Δευτέρα 14 Απριλίου 2008

Βιολογικός Βίος Αβίωτος

Next
Michael Crichton
Harper Collins Publishers, 2006
Σελίδες: 400, Τιμή: 15 €

Ο Michael Crichton δεν υπήρξε ποτέ λογοτέχνης, ούτε ο ίδιος τρέφει παρόμοιες ψευδαισθήσεις. Είναι βαθιά ριζωμένος στην κοινωνία του θεάματος και τα βιβλία του έχουν πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα, αλλά έχουν γίνει και πολύ επιτυχημένες (εμπορικά πάντα) ταινίες: Αποκαλύψεις, Jurassic Park, το Σύνδρομο της Ανδρομέδας είναι μόνον μερικές από αυτές. Πρόκειται για ταινίες δράσης που χαρακτηρίζονται από σχετικά επίπεδους χαρακτήρες και από μία έντονη πλοκή για κάποιο τεχνολογικό, ή επιστημονικό ζήτημα αιχμής, χωρίς πάντα να διεκδικούν δάφνες αληθοφάνειας. Στο Next (ή Μετά, όπως έχει χλιαρά αποδοθεί στα ελληνικά) ο Crichton ασχολείται με την βιοτεχνολογία, ένα θέμα επίκαιρο και ενδιαφέρον, για το οποίο ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε.

Εδώ δεν ξεσηκώνει θύελλα διαμαρτυριών, όπως στο προηγούμενο βιβλίο του, το State of Fear, όπου είχε αμφισβητήσει την κλιματική αλλαγή, αλλά καταπιάνεται με πολλά: με εταιρίες που χρησιμοποιούν κύτταρα ανθρώπων με ειδικά θεραπευτικά χαρακτηριστικά, τα οποία τα έχουν κατοχυρώσει και δεν ανήκουν πλέον στους ανθρώπους, από τους οποίους προέρχονται· με πιθήκους που μιλούν και έχουν ξαμοληθεί στην ζούγκλα, όπου τους κυνηγούν αδίστακτοι δημοσιογράφοι για την πρωτιά της είδησης· με ιούς που βγαίνουν από τα εργαστήρια και αλλάζουν την προσωπικότητα των ανθρώπων πολύ περισσότερα από ένα απλό (απλό;) Prozac, όχι όμως χωρίς σοβαρές παρενέργειες.

Άγρια πράγματα, πολύ έξω από την καθημερινή εμπειρία και πληροφόρηση του μέσου ανθρώπου. Όπως εκείνο το ότι οι εταιρίες έχουν πατεντάρει το ανθρώπινο γονιδίωμα, δηλαδή ειδικά γονίδια -- κάτι που είναι ηθικά και πολιτικά απαράδεκτο -- κάτω από την απειλή ότι η έρευνα δεν προχωράει χωρίς ένα ισχυρό οικονομικό κίνητρο, κάτι που ακόμη και ο εικονοκλάστης (και μερικές φορές προκλητικός) Crichton δεν το αποδέχεται.

Το Next είναι πολύ λιγότερο απίθανο από την δημιουργία δεινοσαύρων από το DNA τους. Είναι η φιλόδοξη προσπάθεια του Crichton να εκθέσει τα σημαντικά προβλήματα του συστήματος κατοχύρωσης πνευματικής ιδιοκτησίας στην βιοτεχνολογία στις ΗΠΑ, όπου το ένα πέμπτο των γονιδίων μας ανήκει σε κάποιους άλλους. Και υπάρχουν πολλά νήματα στην πλοκή του Next: ο βιοεπιστήμονας που έχει ανακατέψει υλικό από χιμπαντζή και άνθρωπο, και το κατασκεύασμα του μοιάζει με άνθρωπο (άλλωστε άνθρωπος και χιμπατζής διαφέρουν μόνο σε 400 γονίδια, αλλά ξέρουμε πού είναι η κρίσιμη διαφορά;), ο Gerard, ο γενετικά μεταλλαγμένος παπαγάλος με χιούμορ και από τους πιο ενδιαφέροντες ήρωες του βιβλίου, ο άνθρωπος που διαθέτει γονίδια με τεραστία εμπορική αξία, και τον οποίον κυνηγούν για να τα εκμεταλλευτούν. Όλα αυτά τα νήματα ενώνονται στο τέλος, όχι ακριβώς με έναν πιστευτό τρόπο, υπάρχει όμως αρκετή δράση που σε κάνει να ξεχνάς τις λεπτομέρειες της συνέπειας.

Στο Next φαίνεται ότι όλα αυτά τα αλλόκοτα είναι πολύ κοντύτερά μας απ’ ότι νομίζαμε. Μάλιστα μερικά από αυτά είναι ήδη εδώ.






Τρίτη 25 Δεκεμβρίου 2007

Η Δύναμη της Αφήγησης

Θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν
Πεσμαζόγλου 5
Νόρντοστ, του Τόρστεν Μπουχστάινερ

Σκηνοθεσία: Ν. Χατζόπουλος

Παίζουν: Μ. Παπαδημητρίου, Αλ. Σακελλαροπούλου, Σ. Σεϊρλή

Διάρκεια: 90'




Το θέατρο; Μια παρωχημένη ιστορία. Ένα μέρος που πάνε οι γέροι, ή σε κάθε περίπτωση οι μεσήλικες, για να δούνε τι; Κάτι που μπορεί να δείξει καλύτερα ο κινηματογράφος, η τηλεόραση, το βίντεο. Κάτι παλιομοδίτικο. Πιο κοντά την τραγωδία, στην αρχαιότητα, παρά στις μέρες μας. Λάθος. Αν πιστεύετε κάτι τέτοιο πηγαίνετε τώρα στο υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης, στη Στοά του Βιβλίου και δείτε το Νορντοστ. Το σκηνικό λιτό – τρεις άσπρες καρέκλες. Οι ηθοποιοί: τρεις γυναίκες που βρίσκονται σχεδόν σε όλη τη διάρκεια του έργου στη σκηνή. Και τι λένε; Αφηγούνται μια ιστορία, ένα πραγματικό γεγονός, φριχτό αφ αυτού. Τότε, το 2002, όταν γύρω στους 40 Τσετσένους αντάρτες (άντρες και γυναίκες) μπήκαν στο θέατρο Ντουμπρόβκα της Μόσχας, που έπαιζε το μιούζικαλ Νόρντοστ, και κράτησαν ομήρους 800 ανθρώπους, θεατές και ηθοποιούς για τρεις μέρες, μέχρι που οι ρώσικες δυνάμεις ασφαλείας, που αν υπήρχε Νόμπελ βαρβαρότητας σίγουρα θα το κέρδιζαν, διοχέτευσαν ένα χημικό αέριο (ή αναισθητικό, κανείς δεν ξέρει μέχρι σήμερα), μπήκαν στο κτίριο και σκότωσαν όλους τους τρομοκράτες – εκτός από δυο που διέφυγαν – και 129 όμηρους.




Η μία είναι μια απλή γυναίκα, που όταν οι Ρώσοι σκοτώνουν τον άντρα της, γίνεται τρομοκράτισσα, μία «μαύρη χήρα» στην ομάδα του Μοβσάν Μπαράγιεφ, του αρχηγού αυτής της τρομοκρατικής ενέργειας. Η άλλη είναι γιατρός, που έχασε τον άντρα της (πρώτα ψυχικά και μετά σωματικά) εξαιτίας του πολέμου της Τσετσενίας. Και η τρίτη μία Ρωσίδα λογίστρια που πήγε μαζί με τον άντρα της να δει την παράσταση. Διηγούνται ταυτόχρονα την ιστορία, και με όλα τα αναγκαία φλας μπακ, που δεν κουράζουν.
Εξαιρετικό θεατρικό έργο του Τόρστεν Μπουχστάινερ, με μία μεγάλη μαεστρία αφήγησης που σε καθηλώνει. Νοιώθεις τον τρόμο και την αγωνία, μυρίζεις τον ιδρώτα, συναισθάνεσαι την άκρατη αναλγησία της κρατικής εξουσίας. Και οι τρεις γυναίκες, η Μάνια Παπαδημητρίου (η Τσετσένα παρασκευάστρια, και τρομοκράτισσα), η Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου (η Λετονή γιατρός), και η Σοφία Σεϊρλή (η Ρωσίδα λογίστρια) είναι η μία καλύτερη από την άλλη. Η σκηνοθεσία του Νίκου Χατζόπουλου λειτουργεί άψογα, χωρίς υπερβολές (που θα ήταν πειρασμός σε ένα τέτοιο έργο).
Μία φίλη, που έχει ζήσει στην Ρωσία αρκετά χρόνια και παρακολούθησε το έργο, μου έλεγε ότι οι Ρωσίδες και οι Τσετσένες ποτέ δεν θα χειρονομούσαν, ούτε θα μιλούσα έτσι. Σύμφωνοι, αλλά τότε το έργο θα ήταν ίσως τεχνικά λίγο πιο άψογο, αλλά συναισθηματικά πολύ πιο απόμακρο στον Έλληνα θεατή.

Τετάρτη 12 Σεπτεμβρίου 2007

Η Χαραμάδα στα Μεσάνυχτα του Νου


Ποιος Σκότωσε το Σκύλο τα Μεσάνυχτα

Μάρκ Χάντον
Ψυχογιός 2004
Μετάφραση: Άννα Παπασταύρου
Σελίδες: 305, Τιμή: 15 €






Ο αυτισμός είναι η ισόβια τύφλωση του νου. Όπως ο εκ γενετής τυφλός δεν μπορεί να καταλάβει την ένταση του κόκκινου, ή την γαλήνη του μπλε, έτσι και ένας άνθρωπος με αυτισμό δεν μπορεί να καταλάβει γιατί όλοι γύρω του έχουν σκέψεις, απόψεις και συναισθήματα, που μπορεί να διαφέρουν απ’ τις δικές του. Ζει σε έναν κόσμο ακατανόητο και αφιλόξενο -- και ως εκ τούτου εχθρικό. Έτσι ο αυτισμός, μία πάθηση εκ γενετής που εκδηλώνεται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής, είναι μία τραγική κατάσταση. Συνήθως το μωρό μεγαλώνει φυσιολογικά, άλλα κατά τα 2 του χρόνια αρχίζει να κλείνεται, να αποφεύγει το βλέμμα των άλλων και να συμπεριφέρεται αλλόκοτα. Οι γονείς βλέπουν αυτή την τροπή και η χαρά τους γίνεται λύπη, πανικός και κατάθλιψη.

Η πάθηση έχει πολλαπλό νευρολογικό υπόβαθρο και χαρακτηρίζεται από μία τριάδα προβλημάτων: πρώτον από μία διαταραχή στις κοινωνικές σχέσεις και στην συναισθηματική εμπλοκή· δεύτερον από μία διαταραχή της επικοινωνίας (το 40% περίπου των αυτιστικών ατόμων δεν μιλάει ποτέ, δεν αναπτύσσει δηλαδή επικοινωνιακό λόγο· μπορεί δηλαδή μία μητέρα να μην ακούσει ποτέ την λέξη «μαμά» από τα χείλη του παιδιού της)· και τρίτον από μία διαταραχή της φαντασίας, δηλαδή ένα μονότονο και επαναληπτικό παιχνίδι, στερεότυπες κινήσεις και τελετουργίες, και μία δυσκαμψία και φόβο για οτιδήποτε καινούργιο, για κάθε αλλαγή.


Ο αυτισμός δεν θεραπεύεται. Η συμπεριφορά του ατόμου βελτιώνεται κάπως με την εκπαίδευση, οι βασικές όμως συμπεριφορές, αν και αμβλυμένες, παραμένουν. Ο αυτισμός, ή διάχυτη διαταραχή της ανάπτυξης όπως αποκαλείται επιστημονικά, με άγνωστη μέχρις στιγμής αιτιολογία (και παρόλο που το κουβάρι έχει αρχίσει να ξετυλίγεται, οι απόψεις είναι πολλές) δεν είναι μία πάθηση με ίδια πάντα συμπτώματα, αλλά ένα φάσμα. Στο ένα άκρο του φάσματος είναι άτομα που είναι αποσυρμένα και μπορεί να περάσουν όλη τη ζωή τους μεσ’ στην σιωπή, λικνίζοντας το σώμα τους πέρα-δώθε. Στο άλλο άκρο βρίσκονται μερικά χαρισματικά, αλλά «μονόχνοτα», σχεδόν φυσιολογικά άτομα με κάποια ιδιαίτερα χαρίσματα, όπως ο Μπιλ Γκέιτς, ο Νταίηβιντ Σπίλμπεργκ, ο Αϊνστάιν και ίσως ο Νεύτων.

Προς αυτό το άκρο του φάσματος βρίσκεται και ο Κρίστοφερ Μπουν, ο οποίος πάσχει από μία ήπια μορφή αυτισμού, το σύνδρομο Άσπεργκερ.Εκ πρώτης όψεως, ο Κρίστοφερ φαίνεται ως ο πλέον ακατάλληλος αφηγητής ενός λογοτεχνικού βιβλίου. Του αρέσει το κόκκινο χρώμα, αλλά απεχθάνεται το κίτρινο και το καφέ, και γι’ αυτό δεν τρώει καφέ πράγματα. Μετράει τα κόκκινα αυτοκίνητα που περνούν και όταν τα βρίσκει παραπάνω από 5, τότε αποφασίζει ότι πρόκειται για μία κακή μέρα, οπότε μπορεί να μην κάνει τίποτε και να μην φάει μπουκιά. Δεν θέλει να τον αγγίζουν καθόλου, και αυτό συμπεριλαμβάνει και τους γονείς του, γιατί τότε ενοχλείται και γίνεται εκρηκτικά βίαιος. Λατρεύει τα μαθηματικά, την λογική τετράγωνη σκέψη και την απόλυτη αλήθεια αλλά δεν καταλαβαίνει τους ανθρώπους και πώς αισθάνονται. Άρα πώς να τους περιγράψει σε ένα βιβλίο; Κι όμως το βιβλίο του Μάρκ Χάντον – ο οποίος δεν μιλάει εδώ για τον εαυτό του – το «Ποιος Σκότωσε Τον Σκύλο Τα Μεσάνυχτα» είναι μία συγκινητική αφήγηση. Παρόλο που οι περισσότερες φράσεις ξεκινάνε με ..«Και», και είναι επιφανειακά άνυδρες και μονότονες, το συνολικό αποτέλεσμα είναι τόσο σημαντικό, που ο Χάντον απέσπασε το αγγλικό βραβείο Γουίτμπρεντ, το οποίο απονέμεται σε σημαντικούς πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς.

Και τι συμβαίνει σε αυτή την ιστορία; Κάποιο βράδυ συμβαίνει ένα περίεργο γεγονός, φαινομενικά αποκομμένο από το καθετί. Ένας σκύλος βρίσκεται σκοτωμένος, τρυπημένος με μία τσουγκράνα, στον κήπο του γείτονα. Ο Κρίστοφερ, που ζει με την μητέρα του και αγαπά τα σκυλιά, αποφασίζει δύο πράγματα: πρώτο να διαλευκάνει το μυστήριο, να βρει τον δολοφόνο, και δεύτερο να γράψει ένα βιβλίο γι’ αυτό. Και η λογική του προσέγγιση θα τον βοηθήσει, αλλά στην πορεία θα ανακαλύψει ότι στον κόσμο των ενηλίκων ζουν πολλοί «σκελετοί στο ντουλάπι». Και παρόλο που οι μεταφορές, ακριβώς όπως αυτή, του φαίνονται ως ψέμα, θα προσπαθήσει να τους ανακαλύψει. Και παρόλο που ο κόσμος των μεγάλων τον αγχώνει αφάνταστα, θα εισχωρήσει σε αυτόν με μεγάλη αποφασιστικότητα, ανάμικτη με τρόμο. Και παρόλο που δεν έχει πάει ποτέ μόνος του πιο μακριά από το τέλος του δρόμου του, θα αποφασίσει να ταξιδέψει μακριά, γιατί εκεί τον οδηγούν τα ίχνη των ευρημάτων του. Και όταν βρει αυτά που ψάχνει θα τα καταγράψει και θα είναι ευχαριστημένος, γιατί μετά από όλα αυτά που κατάφερε θα μπορέσει πλέον να κάνει τα πάντα. Και αυτή θα είναι η μεγαλύτερή του κατάκτηση.


Επειδή πολλές φορές στο παρελθόν ο κινηματογράφος και ο λογοτεχνία έχουν εξιδανικεύσει τον αυτισμό, σε αυτό το βιβλίο φαίνεται ανάγλυφα και η τραγική του πλευρά. Η ζωή με ένα άτομο με αυτισμό μπορεί να είναι ανυπόφορη και απαιτεί θέληση και θυσίες. Επίσης, μπορεί ένα τέτοιο άτομο να έχει μερικά σπάνια χαρίσματα, όμως συνήθως δεν είναι σε θέση να τα απολαύσει -- τα ίδια, ή τα προνόμια που προκύπτουν από αυτά. Και βρίσκεται μονίμως σε ένα μεταίχμιο, ιδιαίτερα στις ηπιότερες περιπτώσεις του συνδρόμου Άσπεργκερ: καταλαβαίνει αρκετά καλά το πρόβλημά του, αλλά δεν μπορεί να κάνει τίποτε γι’ αυτό. Μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές του βιβλίου είναι ότι ο αναγνώστης μπαίνει βαθιά μέσα στη σκέψη και στην συλλογιστική του Κρίστοφερ· και ίσως ώρες-ώρες να αναρωτιέται μήπως και αυτός έχει μερικά από τα χαρακτηριστικά του Κρίστοφερ, πράγμα που δείχνει ότι η στατιστική κανονικότητα στην συμπεριφορά των ανθρώπων είναι μία χίμαιρα -- και η απόκλισή της μία τρίχα παραπέρα.

Τρίτη 10 Ιουλίου 2007

Καλύτερες Παρουσιάσεις PowerPoint




Παρακολουθώντας τις ομιλίες στο Παρατηρητήριο τις προάλλες θυμήθηκα ότι τα ράσα δεν κάνουν τον παπά. Στην προκειμένη περίπτωση τα ράσα είναι το PowerPoint.

Οι πιο ενδιαφέρουσες ομιλίες ήταν αυτές που δεν πρόβαλαν τίποτα στην οθόνη, αλλά μόνον την ευρύτερη παιδεία και γνώση του ομιλητή: παραδείγματα ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης και ο Μίμης Ανδρουλάκης.


Όμως το PowerPoint είναι εδώ για να μείνει, και αφού δεν υπάρχει ελπίδα να απαλλαγούμε από αυτό, τουλάχιστον ας προσπαθήσουμε να κάνουμε τις παρουσιάσεις μας ενδιαφέρουσες. Κατά το δυνατόν.

Γι΄ αυτό έχω και έναν οδηγό παρουσιάσεων PowerPoint που είχα δημοσιεύσει παλιότερα στο RAM, αλλά που ακόμη θεωρώ επίκαιρο. Σας τον χαρίζω με τις καλύτερες ευχές μου για λιγότερα χασμουρητά στις σκοτεινές αίθουσες των παρουσιάσεών σας.

Επανάσταση στην Κοινωνία της Πληροφορίας!


Το Παρατηρητήριο για την Κοινωνία της Πληροφορίας ενηλικιώθηκε και κάνει ‘μεγάλες’ εκδηλώσεις, όπως αυτή στις 3 Ιουλίου στο Ιντερκοντινένταλ, με θέμα «Η πρόοδος και οι προοπτικές της ψηφιακής Ελλάδας». Καλεσμένοι οι πρωτοκλασάτοι υπουργοί Εσωτερικών Προκόπης Παυλόπουλος και Οικονομίας Γιώργος Αλογοσκούφης, ο κόσμος των πολιτικών, των βιομηχάνων, και των πολιτών.


Μόνο που ο διάλογος των πολιτικών εξελίχτηκε σε μονόλογους, ή σε ‘δεκάρικους’ λόγους, όπως επισήμανε ο πάντα ενδιαφέρων Μίμης Ανδρουλάκης. Ο οποίος, παρακολουθώντας μία παρουσίαση του Παρατηρητηρίου σε PowerPoint με νούμερα και στατιστικές, μάντεψε τη σκέψη μου και τους προέτρεψε να αφήσουν για λίγο την τεχνολογία και να ασχοληθούν με την Πολιτική Οικονομία, προκειμένου να ερμηνεύσουν την γραφή στο τοίχο.


Μπορεί ο Μίμης να είναι παλαιοκομουνιστής, αλλά πιάνει συνήθως την ουσία. Και αυτό για τη χώρα μας είναι επαναστατικό!

Δευτέρα 2 Ιουλίου 2007

Δωρεάν Βιβλίο!




Το ότι οι καιροί έχουν αλλάξει φαίνεται κυρίως από το μάρκετινγκ. Παλιά μπορούσες να γίνεις πλούσιος πουλώντας δημητριακά, αργότερα πουλώντας βιομηχανικά προϊόντα, και σήμερα πουλώντας ιδέες. Όμως οι ιδέες θέλουν διαφορετική τεχνική απ’ ότι μία φρατζόλα ή μία κατσαρόλα. Χρειάζονται μία επιδημία, έναν ιό των ιδεών, που εξαπλώνεται αστραπιαία και πουλάει εκατομμύρια κομμάτια, όπως το ipod, ή όταν παρέχεις κάτι που το χρησιμοποιούν όλοι, όπως είναι το Google, ή το YouTube.


Γι’ αυτή την επιδημία των ιδεών γράφει ο
Seth Godin, ένας κάπως μοναχικός, αλλά ιδιαίτερα γλαφυρός και ενδιαφέρων καβαλάρης του μάρκετινγκ, στο βιβλίο του Unleashing the Ideavirus. Για να αποδείξει δε αυτά που γράφει το προσφέρει δωρεάν.

Σάββατο 16 Ιουνίου 2007

Τυφλή η Ελλάδα στον Αυτισμό;

Πρόσεξα ότι οι περισσότερες παραπομπές του Goggle προς τις ΚΡΙΣΕΙΣ είναι για τα λήμματα Άσπεργκερ και αυτισμός. Πρόκειται για ενα μεγάλο ζήτημα για το οποίο έχω ιδιαίτερη άποψη και ενδιαφέρον.


Ο αυτισμός, ή το αυτιστικό φάσμα, είναι μία αναπτυξιακή διαταραχή, μία «
ισόβια τύφλωση του νου». Με απλά λόγια τα άτομα με αυτισμό έχουν δυσκολία στην κοινωνική αλληλεπίδραση, παρουσιάζουν στερεότυπη συμπεριφορά, και έχουν προβλήματα στην επικοινωνία, και κυρίως στο λόγο. Στο αυτιστικό φάσμα παρουσιάζεται μεγάλη ποικιλία και δεν υπάρχουν δύο ίδια αυτιστικά άτομα. Οι αιτίες του αυτισμού είναι ακόμη άγνωστες, αν όμως η διαταραχή διαγνωστεί ενωρίς, μπορεί να γίνουν πολλά, και το άτομο με αυτισμό να ζήσει μία καλή ζωή.

Στην άκρη του φάσματος βρίσκονται τα άτομα με το Σύνδρομο Άσπεργκερ, τα οποία έχουν περιορισμένες δυσκολίες προσαρμογής, αλλά μπορεί να διαθέτουν εξαιρετικά χαρίσματα. Εικάζεται ότι ο Μπιλ Γκειτς της Microsoft (ο πλουσιότερος άνθρωπος του κόσμου), ο Αϊνστάιν, και ο Νεύτων μπορεί να ανήκουν στην κατηγορία ατόμων με Άσπεργκερ.


Στην Ελλάδα εκτιμάται ότι υπάρχουν
50,000 αυτιστικά άτομα, αλλά δυστυχώς η υποστήριξη της πολιτείας είναι πολύ χαμηλή, κάτι που έχει φέρει τους γονείς σε απόγνωση. Μερικοί αυτενεργούν. Πρόσφατα ιδρύθηκε ο Ελληνικός Σύλλογος για το Σύνδρομο Άσπεργκερ (Ελ.σ.σ.Α). Όπως μας είπαν οι υπεύθυνοι του Συλλόγου, υπήρξαν γονείς που, από τις πληροφορίες που υπήρχαν στο site, κατάλαβαν για πρώτη φορά τι μπορεί να συμβαίνει στο παιδί τους.

Ένα συγκινητικό βιβλίο για το θέμα είναι το
Ποιος Σκότωσε τον Σκύλο τα Μεσάνυχτα. Ένα έξοχο μυθιστόρημα, με τον κόσμο ιδωμένο μέσα από τα μάτια ενός παιδιού με Άσπεργκερ. Σε λίγες μέρες θα γράψω κάτι γι΄ αυτό.

Τέλος λεω γενικότερα ότι οι μαθησιακές δυσκολίες, που οφείλονται σε αναπτυξιακές διαταραχές, είναι μία
βουβή επιδημία, και 1 στα 6 παιδιά στον κόσμο (δηλαδή 4 παιδιά σε μία τάξη δημοτικού των 24) παρουσιάζει σοβαρές μαθησιακές δυσκολίες!

Πέμπτη 14 Ιουνίου 2007

Blog Police?



Παγκόσμια μέρα των ιστολογίων σήμερα, με 15 εκατομμύρια ιστολόγια σε όλο τον κόσμο. Από αυτά, τα 13 χιλιάδες είναι στην Ελλάδα, που δεν είναι καθόλου αμελητέα ποσότητα. Και πολλοί αναρωτιούνται (βλέπε και Καθημερινή σήμερα):

Πώς θα ρυθμιστεί η «μπλογκόσφαιρα»;
Χρειάζεται κεντρικό έλεγχο...

μια μέση λύση...




ή αυτορρύθμιση;





Δύσκολο ερώτημα, και απαντήσεις ευκολες δεν υπάρχουν.




Πέμπτη 24 Μαΐου 2007

81 Καράτια




Βράζουμε σε ένα καζάνι με εθνικά προβλήματα: Σκόπια, Τουρκία, Μεγάλη Αλβανία, Μουσουλμάνοι της Θράκης, περιθωριοποίηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Προβλήματα πολλά, μεγάλα και δυσεπίλυτα. Κι όμως πρόκειται για μία μαγική εικόνα! Το μόνο εθνικό μας πρόβλημα είναι η παιδεία. Το μπέρδεμα της με την εκπαίδευση, ο φροντιστηριακός χαρακτήρας της τελευταίας, ο περιθωριακός ρόλος των γονιών στην παροχή της παιδείας, είναι μία ρότα κατευθείαν για τα βράχια. Αν λυθεί το πρόβλημα της παιδείας, όλα τα άλλα, υπαρκτά ή μη προβλήματα μας θα λυθούν (ή θα πάψουν να μας απασχολούν) ως δια μαγείας.

Αυτό υποστήριξε με θέρμη η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, σε μία γοητευτική διάλεξη που έδωσε πρόσφατα στην εταιρία συμβούλων Κάντορ – στην οποία αξίζουν συγχαρητήρια για την οργάνωση μίας σειράς εκδηλώσεων προβληματισμού. Η διάλεξη είχε θέμα «Τεχνολογία και Τεχνοφοβία», και πολλά από τα επιχειρήματα και τα συμπεράσματα της Αρβελέρ ήταν ή γνωστά, ή αναπόδραστα. Όμως εκείνο που έκανε την ομιλία να αξίζει πολλά ήταν το εύρος του προβληματισμού, καθώς και το βάθος, που η Αρβελέρ, ως κοσμοπολίτισσα και ως ιστορικός, έδωσε στα επιχειρήματά της.

Ναι η τεχνολογία είναι εδώ, και δεν έχουμε άλλη επιλογή παρά να την ακολουθήσουμε, είπε η Αρβελέρ. Και αν η τεχνολογία δημιουργεί προβλήματα, αυτή πρέπει και να τα επιλύσει. Εδώ εγώ θα διαφωνήσω ελαφρά, και θα συνταχθώ με τον Αϊνστάιν, που είπε ότι «τα προβλήματα δεν μπορούν να επιλυθούν στο επίπεδο σκέψης που τα δημιούργησε». Και ότι χρειάζεται ένα ανώτερο επίπεδο σκέψης, το οποίο μπορεί να μην είναι διαθέσιμο εγκαίρως.

Αλλά κυρίως η Αρβελέρ μίλησε για την πληροφόρηση, για το Ιντερνετ, -- το οποίο έχει επηρεάσει όλες τις επιστήμες και τέχνες, με μόνη εξαίρεση την ψυχανάλυση -- και που με κάποιες προϋποθέσεις μπορεί να γίνει γνώση, πλησιάζοντας πολύ τον χαρακτήρα του δημόσιου, ή παγκόσμιου αγαθού.

Και αυτό το παγκόσμιο αγαθό μοιραία οδηγεί στα blogs, τα οποία καταργούν τα σύνορα και επιτρέπουν στις φωνές όλων να ακουστούν, σαν την αρχαία Εκκλησία του Δήμου (και εδώ θα διαφωνήσω γιατί η αναγνωσιμότα στο Διαδίκτυο είναι εξίσου άνιση με τα άλλα Μέσα, και δεν εξαρτάται μόνον από την ποιότητα της γνώμης ή της γραφής κάποιου, αλλά από τις δυνατότητες προβολής του).

Επίσης το αγαθό αυτό διακρίνεται για το εύρος του και όχι το βάθος του, παρατήρησε, και έχει προάγει έναν εικονικό (iconic, όχι virtual) πολιτισμό, και μία γλώσσα η οποία, επειδή δεν διαθέτει γραμματική και συντακτικό, μπορεί μεν να την εκφράσει ο καθένας – πράγμα καλό – αλλά δεν μπορεί να την κριτικάρει κανένας -- πράγμα κακό.

Όμως η Ελένη Αρβελέρ είναι κυρίως παιδαγωγός. Και επισήμανε ότι παρόλο που ο πακτωλός της πληροφόρησης ξυπνά ένα ρεφλέξ στον μαθητή να αμφισβητήσει τον δάσκαλο, ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης διαδικτυακής τεχνολογίας καθιστούν τη σχέση δάσκαλου – μαθητή πιο αναγκαία από ποτέ, γιατί ο ρόλος του δάσκαλου είναι να μετουσιώσει την πληροφορία, σε γνώση, σε αφομοίωση και κριτική σκέψη, και αυτό δεν μαθαίνεται απλώς καταναλώνοντας πληροφορία. Σε αυτό το σημείο (αλλά και σε πολλά άλλα) της ομιλίας της η Αρβελέρ μας θύμισε την απάντηση του Μ. Βασιλείου στον Ιουλιανό: «Ανέγνως, αλλ' ουκ έγνως· ει γαρ έγνως, ουκ αν κατέγνως» (διάβασες, αλλά δεν κατάλαβες, γιατί, αν καταλάβαινες, δεν θα καταδίκαζες), δηλαδή τις τρεις αναγκαίες βαθμίδες προς την κατάκτηση της γνώσης. Διότι εν τέλει αυτό που έχει σημασία είναι, προκειμένου να πάρουμε θέση, να κατανοήσουμε κάτι, δηλαδή την αλήθεια -– και όχι απλά να το αποδεχτούμε ή να το απορρίψουμε ασυζητητί. Και τι αλήθεια είναι αλήθεια; Ετυμολογικά προέρχεται από το α + λήθη, δηλαδή αυτό που δεν λησμονιέται. Και στον κόσμο του εφήμερου εκείνο που έχει σημασία είναι αυτό που μένει, δηλαδή η ερμηνεία του σημερινού κόσμου με όλη την σοφία που έχει συσσωρεύσει ο πολιτισμός μας. Γι΄ αυτό ο Αριστοτέλης σήμερα είναι εξαιρετικά φρέσκος και επίκαιρος, και αυτό δεν θα πρέπει να μας προξενεί έκπληξη.


Πραγματικός χειμαρος, η Αρβελέρ, στα 81 της χρόνια, ήταν μία ζωντανή απόδειξη εκείνου που έχει πει παλιότερα, ότι δηλαδή «Τη ζωή ή την ζεις ή δεν τη ζείς». Εκείνη τουλάχιστον, την ζει με μία ζηλευτή πληρότητα.

Παρασκευή 18 Μαΐου 2007

Σφαγείο ο Πλανήτης


Ένας Άνθρωπος Χωρίς Πατρίδα

Κέρτ Βόννεγκατ
Εκδόσεις Πατάκη, 2006
Σελίδες : 206, 11,5 €

Πολλοί τον κατηγόρησαν ότι ήταν κουραστικά επαναληπτικός. Ο Γκράχαμ Γκρίν είπε ότι πρόκειται για έναν από τους πιο ικανούς Αμερικανούς συγγραφείς. Ο ίδιος είπε για τον εαυτό του, όταν το προσπάθησε το 1984, ότι ούτε μία επιτυχημένη αυτοκτονία δεν μπόρεσε να καταφέρει. Όμως το γεγονός παραμένει. Ο Κέρτ Βόννεγκατ, που πέθανε εδώ και λίγες εβδομάδες ήταν ο μάστορας της έξυπνης ατάκας, της πολύ στοχευμένης κοινωνικής σάτιρας και κριτικής.

Δεν μας άφησε καμία αυτοβιογραφία. Εκείνο που κάπως το πλησιάζει είναι το «Ένας Άνθρωπος Xωρίς Πατρίδα». Για έναν ογδοντάρη, είναι ένα κείμενο ιδιαίτερα φρέσκο και προοδευτικό, αν και όχι πάντα αισιόδοξο. Χαρά στο κουράγιο του, όταν επιτίθεται στον Πρόεδρο Bush, ή όταν κοιτάζει τα πράγματα σαν να τα ανακάλυψε (ξανά) τώρα, στο τέλος του βίου του.

Τον κατηγόρησαν επίσης ότι αυτό το βιβλίο είναι αέρας και ότι χρειάζεται μία εισαγωγή για να το δέσει στο έδαφος. Μπούρδες. Στέκει μία χαρά από μόνο του. Στα 82 του λοιπόν μας λεει ότι «η βαρύτητα είναι λιγότερο φιλική μαζί του» και ότι «δεν μπορεί να παρκάρει καλά». Και λοιπόν; Εξακολουθεί να τον απασχολεί το νόημα της ζωής, μόνο που τώρα ρωτάει τα παιδιά του: «Τι είναι ζωή»; Για να απαντήσει ο γιος του: «Πατέρα, είμαστε εδώ για να βοηθάμε ο ένας τον άλλος σε τούτο εδώ, ότι κι αν είναι». Βέβαια ο καθένας μας κάνει ότι μπορεί για να δώσει νόημα στη ζωή του. Όπως εκείνη την κυρία των μυθιστορημάτων του, «η οποία, όπως τόσοι άλλοι Αμερικανοί, προσπαθούσε να φτιάξει μία ζωή που αποκτούσε το νόημά της από τα αντικείμενα που έβρισκε σε καταστήματα δώρων».

Παρόλο που είναι απογοητευμένος από την διαφθορά των κυβερνήσεων, την απληστία των πολυεθνικών και των ΜΜΕ, η μουσική παραμένει εξαίσια. Τόσο πολύ που η επιτύμβια επιγραφή του θα ήθελε να γράφει: «Η μόνη απόδειξη που χρειάστηκε για την ύπαρξη του Θεού ήταν η μουσική». Και κυρίως τα μπλουζ, το δώρο των Αφροαμερικάνων (δεν τους αποκαλεί μαύρους), από τα οποία προήλθαν τόσα πολλά -- από την τζαζ μέχρι τους Ρόλινγκ Στόουνς.

Πρόσφατα ο Βόννεγκατ έκανε και ορισμένες σπουδαίες ανακαλύψεις, και τις αναφέρει στο βιβλίο του. Ο Φρόιντ είχε πει κάποτε ότι «Κάνω αυτή τη δουλειά τριάντα χρόνια και δεν έχω καταλάβει ακόμα: τι είναι αυτό που θέλει μία γυναίκα;», και μερικοί τον είπαν μισογύνη. Λοιπόν ο Βόννεγκατ το βρήκε. Η γυναίκα θέλει πολλούς ανθρώπους, με τους οποίους να μιλάει ακατάπαυστα. Για ποιο θέμα; Μα για το οτιδήποτε, δεν έχει σημασία.

Ξέρει όμως και τι θέλουν οι άντρες. «Θέλουν πολλούς κολλητούς, και επίσης θέλουν να μην τσαντίζονται οι άλλοι μαζί τους» (Υποψιάζομαι κυρίως οι άλλες). Αν λοιπόν τα έχουν αυτά, οι άνθρωποι γενικώς είναι ευτυχείς. Ίσως όχι όσο παλιότερα, και γι’ αυτό χωρίζουν πολύ περισσότερο. Γιατί πάλι; Γιατί δεν έχουν την μεγάλη, την εκτεταμένη οικογένεια που είχαν κάποτε. Διότι ατυχώς «ενας άντρας, μία γυναίκα και μερικά παιδιά δεν είναι οικογένεια. Είναι μία εξαιρετικά ευάλωτη μονάδα επιβίωσης».

Η – πολλές φορές έμμεση -- κοινωνική κριτική του ειρηνιστή Βόννεγκατ, απλώνεται σε όλο το βιβλίο. Δηλώνει απογοητευμένος γενικώς με τον πλανήτη. Μάλιστα, σε κάποιο σημείο του βιβλίου ακούγεται και η φωνή του Τζωρτζ Μπέρναρ Σω, αυτού του μεγάλου κυνικού (ή πραγματιστή), να λεει ότι «δεν ξέρει αν υπάρχουν άνθρωποι στο φεγγάρι αλλά, αν υπάρχουν, σίγουρα χρησιμοποιούν τη γη ως το άσυλο φρενοβλαβών τους».

Γιατί μόνον φρενοβλαβείς θα έκαναν αυτά που κάνουμε εμείς στον μοναδικό πλανήτη που διαθέτουμε. Όπως γράφει πολύ άμεσα και με λέξεις που σοκάρουν, «Τα παιδιά μας έχουν κληρονομήσει τεχνολογίες, των οποίων τα υποπροϊόντα, είτε σε πόλεμο είτε σε ειρήνη, καταστρέφουν γοργά ολάκερο τον πλανήτη ως αναπνεύσιμο, πόσιμο σύστημα που υποστηρίζει τη ζωή κάθε είδους.»

Και η πραγματικότητα, όταν εντέλει αναγκαζόμαστε να την αντιμετωπίσουμε, είναι πάντα σκληρή:

«Η μεγαλύτερη αλήθεια που αντιμετωπίζουμε τώρα, είναι ότι δεν νομίζω ότι οι άνθρωποι δίνουν μία πεντάρα, για το αν ο πλανήτης θα συνεχίσει να υπάρχει ή όχι. Ξέρω ελάχιστους ανθρώπους που ονειρεύονται τον κόσμο στον οποίο θα ζουν τα εγγόνια τους.»

Αυτοί οι καιροί είναι χαλεποί και για άλλους λόγους. «Το τελευταίο πράγμα που ήθελα θα ήταν να είμαι ζωντανός όταν οι τρεις ισχυρότεροι άνθρωποι του πλανήτη θα ονομάζονταν Bush, Dick και Colon» [sic, σε ένα αμετάφραστο λογοπαίγνιο]. Αυτοί και άλλοι, κατά τον Βόννεγκατ, έχουν κάνει μεγάλη ζημιά στην χώρα τους, και όχι μόνον. Πώς;

«Ο George W. Bush μάζεψε γύρω του μερικούς πλούσιους, φοιτητές του C από το Yale, που δεν ξέρουν ούτε ιστορία,ο ύτε γεωγραφία, και είναι επίσης όχι και τόσο κρυφοί ρατσιστές της άσπρης φυλής, και επιπλέον, και πιο επιζήμια, μάζεψε μπόλικες ψυχοπαθητικές προσωπικότητες, που είναι ο ιατρικός όρος για έξυπνους, εμφανίσιμους ανθρώπους που δεν διαθέτουν συνείδηση, ή αναστολές. Και διεξάγουν έναν πόλεμο που κάνει τους εκατομμυριούχους δισεκατομμυριούχους και τους δισεκατομμυριούχους τρισεκατομμυριούχους, και επιπλέον τους ανήκει η τηλεόραση, και χρηματοδοτούν τον George Bush, και όχι επειδή είναι αντίθετος με τον γάμο μεταξύ των γκέι.

Αυτές οι ψυχοπαθητικές προσωπικότητες, σε αντίθεση με τους κανονικούς ανθρώπους, δεν κατακλύζονται ποτέ από αμφιβολίες, ή ενοχές, για τον απλό λόγο ότι γράφουν στα τέτοια τους τι θα συμβεί στη συνέχεια· ‘Ιδιωτικοποιήστε τα δημόσια σχολεία! Επιτεθείτε στο Ιράκ! Κόφτε την Υγειονομική Περίθαλψη! Παρακολουθήστε τα τηλέφωνα των πάντων! Μειώστε τους φόρους των πλουσίων!’»

«Είναι καιρός να ευχαριστήσουμε τον Θεό», λεει ο Βόννεγκατ «γιατί βρισκόμαστε σε μία χώρα όπου ακόμη και οι φτωχοί είναι υπέρβαροι. Βέβαια η δίαιτα Bush θα μπορούσε να το αλλάξει και αυτό.»

Και μην ξεχνάμε ότι η γνώση, η επιστήμη, ή η θρησκεία από μόνες τους δεν μπορούν να αλλάξουν τα πράγματα, ούτε να αποκαλύψουν την αλήθεια. Διότι «το ναπάλμ προήλθε από το Χάρβαρντ [το σχολείο της αλήθειας με έμβλημα το Veritas]. Ο Πρόεδρος μας είναι Χριστιανός; Το ίδιο και ο Αδόλφος Χίτλερ.»

Όμως αυτό που κατά την άποψή του έχει σημασία, και χάνεται σήμερα, είναι η φαντασία. Λεει λοιπόν: «Δεν γεννιόμαστε με φαντασία. Πρέπει να αναπτυχθεί από τους δασκάλους, τους γονείς. Υπήρχε μία εποχή, όπου η φαντασία ήταν πολύ σημαντική, γιατί ήταν η κύρια πηγή ψυχαγωγίας. Αλλά τώρα πλέον δεν θεωρείται απαραίτητο να αναπτύξουμε αυτά τα [εγκεφαλικά] κυκλώματα. Τώρα πια υπάρχει η υπερ-λεωφόρος της πληροφορίας. Εμείς που έχουμε αναπτύξει αυτά τα κυκλώματα κοιτάμε ένα πρόσωπο και βλέπουμε ιστορίες· για όλους τους άλλους ένα πρόσωπο είναι απλώς ένα πρόσωπο.»

Το βιβλίο περιέχει και την κορυφαία, ίσως, ρήση του Βóννεγκατ, που συνοψίζει και την δική του προσέγγιση της ζωής. Ότι δηλαδή «Υπάρχουμε σε αυτό τον πλανήτη για να κωλοβαράμε. Και μην αφήσετε κανέναν να σας πει κάτι διαφορετικό». Πράγματι, η ζωή είναι τόσο σύντομη που τέτοιες υπενθυμίσεις είναι χρήσιμες.

* Ολα τα παραπάνω αποσπάσματα σε δική μου ελεύθερη απόδοση από το πρωτότυπο.



Τρίτη 8 Μαΐου 2007

Σουπερνόβα της Θέλησης





Ένας συνηθισμένος άνθρωπος στη θέση του θα τα είχε παρατήσει και θα περίμενε το μοιραίο τέλος, το οποίο συνήθως έρχεται γοργά. Καθηλωμένος σε ένα αναπηρικό καροτσάκι επί σαράντα χρόνια, να μην μπορεί να κινηθεί, να μην μπορεί να μιλήσει, να εξαρτάται από τους άλλους για τα στοιχειώδη.


Όμως ο Stephen Hawking δεν είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος. Με σημαντικότατη συμβολή στην κοσμολογία και στην θεωρία των μαύρων τρυπών, γράφει βιβλία που έχουν πουλήσει 9 εκατομμύρια αντίτυπα (ένα για κάθε 650 ανθρώπους στον πλανήτη!) εργασίες -- με έναν ειδικό υπολογιστή κουνώντας το μικρό του δαχτυλάκι, ή το μάγουλο του (!) -- και ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο, όχι μόνον για να μιλήσει (μέσω του συνθετητή του υπολογιστή του), αλλά και για αναψυχή. Για ένα μικρό δείγμα της φοβερής του θέλησης, αξίζει να διαβάσετε μία συνέντευξη που έχει δώσει στον Guardian.


Πρόσφατα, ο Stephen Hawking αποφάσισε να ταξιδέψει και στο διάστημα! Και για να προετοιμαστεί, πέταξε με ένα αεροπλάνο που, ακολουθώντας μία παραβολική τροχιά, προσομοιώνει τις συνθήκες έλλειψης βαρύτητας. Ο θεωρητικός της βαρύτητας ήθελε να νοιώσει την έλλειψή της από πρώτο χέρι.


Στις μέρες μας τα ξεχωριστά πράγματα έχουν πάψει να μας εντυπωσιάζουν. Σταθείτε και σκεφτείτε το όμως: ένας άνθρωπος, ιδιος με αυτούς που δεν ελπίζουν σε τίποτα, αλλά με ακμαίο ηθικό, εξαιρετικά παραγωγικός σε έναν κορυφαίο κλάδο, ο οποίος απολαμβάνει αυτά που η ζωή μπορεί να του προσφέρει – και πολλά περισσότερα. Όταν τον είδα να πετάει, για πρώτη φορά απελεύθερος από το καροτσάκι του και τα σκληρά δεσμά της βαρύτητας, μου ήρθε ένα δάκρυ στα μάτια. Δάκρυ από εκείνα που σε αναγκάζουν να ξανασκεφτείς τη ζωή σου.

Τρίτη 17 Απριλίου 2007

Αριθμοί με Φερετζέ

Freakonomics
Σημεία και Τέρατα της Οικονομίας
Steven Levitt, Stephen Dubner
Εκδόσεις Νέα Σύνορα Α. Α. Λιβάνη, 2006
Σελίδες : 326, 16 €

Ο Τζων Κένεντυ, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών που δολοφονήθηκε στο Ντάλας το 1963, είχε πει κάποτε ότι «Η νίκη έχει χίλιους πατεράδες, αλλά η ήττα είναι ορφανή». Παραφράζοντας αυτό το ρητό θα λέγαμε ότι η επιτυχία έχει πολλούς πρόθυμους να την καρπωθούν -- και να την ερμηνεύσουν -- ενώ η αποτυχία παραμένει ένα σκοτεινό μυστήριο. Αυτό συνέβη και από τη δεκαετία του ’90 και μετά, όταν παρά τις προβλέψεις ότι οι ΗΠΑ θα αντιμετώπιζαν ένα κύμα εγκληματικότητας μεγαλύτερο από ποτέ, η εγκληματικότητα άρχισε να πέφτει κατακόρυφα. Στη Νέα Υόρκη για παράδειγμα οι δολοφονίες μειώθηκαν από 2,245 το 1990 σε 596 το 2003. Γιατί; Πολλοί έσπευσαν να πουν ότι οι πατεράδες ήταν εκείνοι: η αποτελεσματικότερη και πολυπληθέστερη αστυνόμευση, οι περισσότερες φυλακές, οι αυστηρότερες ποινές, η επιστροφή της θανατικής ποινής. Όμως αυτοί οι λόγοι στατιστικά δεν είχαν καμία επίπτωση. Ο πραγματικός λόγος ήταν άλλος: βρισκόταν στις κλινικές των εκτρώσεων, και είχε ξεκινήσει 20 χρόνια πριν όταν, σε συνέχεια μίας δικαστικής διαμάχης, οι Ηνωμένες Πολιτείες νομιμοποίησαν τις αμβλώσεις. Τούτο είχε ως συνέπεια να γεννηθούν λιγότερα μη επιθυμητά παιδιά από φτωχές οικογένειες, και τα οποία είχαν περισσότερες πιθανότητες να μπουν στο έγκλημα 20 χρόνια μετά.

Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της οικονομικής και στατιστικής ανάλυσης που κάνει ο οικονομολόγος Steven Levitt, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Βασική του θέση είναι ότι η κοινή λογική δεν είναι συνήθως ικανή να εξηγήσει τα κοινωνικά (και οικονομικά) φαινόμενα που συμβαίνουν. Είναι αρκετά ασυνήθιστο πεδίο, και συμπεράσματα σαν κι’ αυτά έχουν καταφέρει να ξεσηκώσουν θύελλες, τόσο στους προοδευτικούς όσο και στους συντηρητικούς κύκλους.

Το 2003, ο δημοσιογράφος Stephen Dubner των New York Times, ακούγοντας γι’ αυτόν τον ιδιόρρυθμο οικονομολόγο, ταξίδεψε στο Σικάγο για να του πάρει συνέντευξη. Γνωρίστηκαν, ένωσαν τις δυνάμεις τους και δύο χρόνια μετά έβγαλαν ένα βιβλίο με τον (άσχημο) τίτλο Freakonomics, το οποίο έχει κυριαρχήσει στη λίστα των best seller στην Αμερική. Υπάρχει και στα ελληνικά με τον τίτλο Σημεία και Τέρατα της Οικονομίας, Η Κρυφή Πλευρά των Πάντων [sic], και κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Λιβάνη.

Το βιβλίο καταπιάνεται με πολλά ενδιαφέροντα θέματα, μερικά από τα οποία αφορούν κυρίως τις ΗΠΑ, άλλα όμως νοιάζουν εξ ίσου κι' εμάς. Για παράδειγμα, έχει γίνει πολλή φασαρία, χρόνια τώρα, για το τι έχει θετικές και τι αρνητικές επιπτώσεις στην επίδοση των παιδιών στο σχολείο. Μία μητέρα που δεν εργάζεται μέχρι το παιδί της να πάει νηπιαγωγείο; Μήπως επισκέψεις στα Μουσεία; Πολλή τηλεόραση; Ισως γονείς που διαβάζουν στα παιδιά τους κάθε μέρα; Κανένα από αυτά. Οι συγγραφείς, χρησιμοποιώντας αμείλικτα τους αριθμούς, αποδεικνύουν ότι αυτά που έχουν ισχυρή θετική επίπτωση στην σχολική επίδοση ελιναι το να είναι οι γονείς μορφωμένοι, να έχουν ενεργή εμπλοκή στο σχολείο του παιδιού τους, ή να έχουν πολλά βιβλία στο σπίτι. Αντίθετα, ένα υιοθετημένο παιδί, ή ένα παιδί που γεννήθηκε λιποβαρές, είναι πολύ πιθανότερο να αντιμετωπίσει σημαντικά προβλήματα στο σχολείο.

Επίσης, μια και βρισκόμαστε στα παιδιά, ενδιαφέρον έχει και μία άλλη στατιστική για τις ΗΠΑ, την χώρα της οπλοφορίας, όπου σε πολλά σπίτια υπάρχουν όπλα. Δεν είναι αυτό ένας θανάσιμος κίνδυνος για τα παιδιά, που μπορούν να τα ανακαλύψουν και, παίζοντας, να προκαλέσουν ένα ατύχημα με μοιραίες συνέπειες; Βεβαίως και είναι τραγικό να συμβαίνει, αλλά οι αριθμοί δείχνουν ότι είναι 100 φορές πιο πιθανό να πνιγούν στην πισίνα του σπιτιού τους, και συνεπώς αυτό είναι που θα έπρεπε να απασχολεί τους γονείς τους 100 φορές περισσότερο.

Και η δημιουργική περιήγηση στη χώρα των αριθμών δείχνει ακόμη πολλά. Όπως π.χ. ότι πολλοί αγώνες σούμο, της ιαπωνικής πάλης, είναι στημένοι. Πώς φαίνεται αυτό; Από το ότι σε ματς για τα οποία προκρίνεται ο ένας ,ενώ ο άλλος έχει ήδη προκριθεί, η στατιστική αποκαλύπτει ότι σε ισοδύναμους παλαιστές συντριπτικά χάνει αυτός που είναι αδιάφορος. Αυτό σε μία κοινωνία και σε ένα άθλημα όπου η θέση προσφέρει σημαντικά κοινωνικά προνόμια είναι ένα ζωτικό θέμα. Και πώς δεν έχει αποκαλυφθεί ακόμη; Ίσως κάποιες δολοφονίες ανθρώπων που προσπάθησαν να βρουν το νήμα του μυστηρίου να είναι μία εξήγηση.

Ακόμη και οι δάσκαλοι που επιβλέπουν τα τεστ στα σχολεία έχουν «κλέψει» με τα αποτελέσματα, σε σχολικά συστήματα που επιδοτούν τα καλά αποτελέσματα. Για παράδειγμα, αναλύοντας μαζικά τα τεστ πολλαπλών επιλογών ο, Levitt ανακάλυψε ότι σε μερικά σχολεία τα αποτελέσματα ήταν πολλαπλάσια καλύτερα από τα συνηθισμένα, κάτι απίθανο να συμβεί. Παρεμπιπτόντως ειδικά αυτή η έρευνα οδήγησε στην παραπομπή των δασκάλων και στην απομάκρυνση ορισμένων από αυτούς.

Αν κάτι δεν είναι τόσο ξεκάθαρο και σαφές στο βιβλίο, παρόλο που αναφέρεται σχετικά, είναι ποια γεγονότα είναι συσχετισμένα (correlated) και ποια είναι συνδεδεμένα με σχέση αίτιου και αιτιατού δηλαδή αιτίου και αποτελέσματος. Το ότι δύο γεγονότα έχουν σχέση μεταξύ τους π.χ. ότι έχει κρύο και χιονίζει δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το ένα προκαλεί το άλλο. Κατά την μία φορά όμως πάντα θα συμβαίνει, δηλαδή αν χιονίζει πάντα θα κάνει κρύο. Με άλλα λόγια σε πολλές περιπτώσεις παραμένει αρκετή αβεβαιότητα σχετικά με την αιτιότητα -- και βέβαια με τα συμπεράσματα του βιβλίου. Οι στατιστικές προσφέρουν μία γκρίζα τεκμηρίωση της αιτιότητας, και μόνον ο πολύ έμπειρος αναλυτής ίσως μπορέσει να την θεμελιώσει βαθύτερα. Σίγουρα ένα εκλαϊκευμένο βιβλίο σαν κι’ αυτό δεν μπορεί να επεκταθεί πολύ, αλλά εκτιμώ ότι επρόκειτο για μία συνειδητή επιλογή, γιατί έτσι η εντύπωση και το σοκ που προκαλούν τα αποτελέσματα είναι μεγαλύτερες.

Εν συνόλω ένα πολύ καλό βιβλίο που διαβάζεται ευχάριστα, γιατί δεν παραθέτει ξερούς αριθμούς και στατιστικά στοιχεία, παρά μόνον όπου είναι απαραίτητο, ενώ περιγράφει γλαφυρά το “story” κάθε περίπτωσης. Και ενσωματώνει ένα ενδιαφέρον συμπέρασμα που πρέπει να το έχει κανείς υπόψη του όταν ακούει πολιτικούς να μιλούν «με τη αδιάψευστη γλώσσα των αριθμών»: πάντα οι αριθμοί μπορούν να διαβαστούν έτσι, αλλά μπορούν να διαβαστούν κι’ αλλιώς.