Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 15 Φεβρουαρίου 2007

Θα Αποκεφάλιζε μία Γυναίκα έναν Όμηρο;


The Essential Difference
Simon Baron Cohen
Men, Women and the Extreme Male Brain
Penguin, 2004
Σελίδες: 288

Αν οι άνδρες είναι απ’ τον Άρη και οι γυναίκες απ’ την Αφροδίτη, πώς συμβιώνουν στον ίδιο πλανήτη; Αν οι διαφορές τους είναι τόσο μεγάλες, πώς προέκυψαν και πώς εξελίχθησαν; Γι’ αυτό το χάσμα ευθύνεται η βιολογία ή η κοινωνία; Και ακόμη, αυτές οι ορατές δια γυμνού οφθαλμού διαφορές, που τόση τροφή έχουν δώσει στην λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, πόσο αντέχουν όταν εξεταστούν κάτω από τον ισχυρό προβολέα της επιστήμης;

Το βιβλίο του Simon Baron-Cohen «Η Ουσιώδης Διαφορά» επιχειρεί να διασχίσει το πολιτικά ναρκοθετημένο πεδίο των διαφορών των δύο φύλων, για τις οποίες έχουν ήδη γραφτεί αρκετά βιβλία, συνήθως ελαφρά και πνευματώδη. Τώρα όμως η απάντηση έρχεται από το βαρύ πυροβολικό του Κέιμπριτζ. Ο Baron-Cohen, ένας πειραματικός ψυχολόγος διεθνούς κύρους, και καθηγητής στο Κέιμπριτζ, παρουσιάζει μία θεωρία διαφορών που στηρίζεται σε ογκώδεις ενδείξεις και τεκμηριωμένα πειράματα, υποστηρίζοντας ότι οι διαφορές των δύο φύλων έχουν βαθιές βιολογικές ρίζες και ερμηνεύουν ένα πλήθος καθημερινών συμπεριφορών.

Ο συγγραφέας δεν μασάει τα λόγια του, παρόλο που αναγνωρίζει ότι το θέμα είναι ευαίσθητο. Ήδη από την πρώτη σελίδα του βιβλίου διατυπώνει το βασικό συμπέρασμα της θεωρίας του, το οποίο είναι: «Το γυναικείο μυαλό είναι ‘καλωδιωμένο’ κυρίως για ενσυναίσθηση [ας την πούμε συμπόνια]. Το ανδρικό μυαλό είναι ‘καλωδιωμένο’ κυρίως για την κατανόηση και την κατασκευή συστημάτων». Αυτό βέβαια σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι όλες οι γυναίκες διαθέτουν κυρίως το ένα χαρακτηριστικό, και οι άνδρες το άλλο, και ο Baron-Cohen «θα δάκρυζε από απογοήτευση» αν οι αναγνώστες του έβγαζαν αυτό το συμπέρασμα. Οι διαφορές ισχύουν στον πληθυσμό κατά μέσον όρο: τα δύο φύλα ενδιαφέρονται και για ανθρώπους και για συστήματα.

Πριν όμως παραθέσει τα επιχειρήματα και τα δεδομένα του, ο συγγραφέας ασχολείται με τους όρους «ενσυναίσθηση» και «σύστημα». Ενσυναίσθηση είναι η επικρατέστερη απόδοση του αγγλικού δάνειου όρου empathy, που συμπεριλαμβάνει την κοινώς νοούμενη συμπάθεια ή συμπόνια. Ακριβέστερα, και ανεξάρτητα από το τι πιστεύουμε εμείς για τον εαυτό μας, είναι το πόση συναισθηματική κατανόηση πιστεύουν οι άλλοι ότι διαθέτουμε. Η ενσυναίσθηση αφορά στον αυθόρμητο και φυσικό συντονισμό με τις σκέψεις και τα αισθήματα του άλλου, όποια και αν είναι αυτά. Είναι η κοινωνική συμμετοχή και όχι, για παράδειγμα, η μονοπώληση μίας συζήτησης. Όποιος δεν αφήνει τον συνομιλητή του να σταυρώσει κουβέντα, σίγουρα δεν διαθέτει αυτή την αρετή, ότι και αν λέει. Η ενσυναίσθηση οδηγεί όχι μόνον στον αναγνώριση των συναισθημάτων του άλλου, αλλά και στην παρακολούθηση τους, και κατ’ ουσίαν πρόκειται για ένα άλμα της φαντασίας μέσα στο μυαλό ενός άλλου ανθρώπου. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό διότι «είναι η κόλλα των κοινωνικών σχέσεων...αλλά και διότι παρέχει ένα πλαίσιο για την ανάπτυξη ενός κοινωνικού κώδικα».

Αν όμως η ενσυναίσθηση είναι ενστικτωδώς κατανοητή, τι είναι η «συστηματοποίηση»; «Είναι η επιθυμία να κατανοήσεις πώς λειτουργεί ένα σύστημα και να φτιάξεις ένα», όπου ως σύστημα δεν νοούνται μόνον οι μηχανικές κατασκευές (όπως τα εργαλεία, ή τα μουσικά όργανα), και όπου ως κατασκευή νοείται η δόμηση, και όχι απαραίτητα το «χτίσιμο». Σύστημα στην ευρύτερή έννοια είναι οτιδήποτε υπάκουει σε νόμους και κανόνες, οι οποίοι προσδιορίζουν σχέσεις εισόδου-λειτουργίας-εξόδου. Κατ’ αυτή την έννοια τα μαθηματικά, η φυσική και η χημεία, το κλίμα, η ιστιοπλοΐα, οι βιβλιοθήκες και τα σπορ είναι συστήματα τα οποία υπακούουν σε κανόνες. Έτσι, για παράδειγμα, σύστημα μπορεί να αποτελεί η ταξινόμηση μίας συλλογής CD (η είσοδος) σύμφωνα με την χρονολογία κυκλοφορίας (η λειτουργία) που παράγει μία νέα ταξινόμηση (η έξοδος) στα ράφια.

Επιπλέον ένα σύστημα μπορεί να είναι πολύ μικρό, όπως ένα κύτταρο, ή πολύ μεγάλο, όπως ένα ολόκληρο ζώο, ή ακόμη και ένα πολιτικό σύστημα. Από αυτήν δεξιότητα, όπου οι άνδρες στατιστικά είναι καλύτεροι, το μεγάλο όφελος είναι ο έλεγχος του περιβάλλοντος, όπου απαιτείται ένας εγκέφαλος που προσέχει περισσότερο την λεπτομέρεια παρά το όλον, και όπου μέσω μίας επαγωγικής διαδικασία φθάνει κανείς –γενικεύοντας -- από την παρατήρηση στον κανόνα.

Υπάρχει ένας εντυπωσιακός όγκος αυστηρών πειραματικών δεδομένων (και όχι απλών νατουραλιστικών παρατηρήσεων) που, συνδυαζόμενος, στηρίζει την θεωρία του Baron-Cohen. Ήδη από την ηλικία των τριών χρόνων, τα πειράματα δείχνουν πως τα κορίτσια προηγούνται των αγοριών στην ικανότητα να συμπεραίνουν τι σκέπτονται ή τι σκοπεύουν να κάνουν οι άλλοι άνθρωποι· με άλλα λόγια χρησιμοποιούν μία «Θεωρία του Νου». Επίσης, οι γυναίκες όλων των ηλικιών αναγνωρίζουν τα συναισθήματα ακριβέστερα, είτε το πείραμα γίνεται στο Ισραήλ, στην Αυστραλία, στις ΗΠΑ είτε στην Νέα Γουϊνέα! Η διαφορά αυτή έχει βαθύ βιολογικό υπόβαθρο και εμφανίζεται πολύ ενωρίς: σε μωρά μιας ημέρας, τα κορίτσια προτιμούν να κοιτούν το ανθρώπινο πρόσωπο, παρά ένα μομπάιλ (ένα μηχανικό σύστημα), το οποίο προτιμούν τα αγόρια.

Μεγάλες διαφορές εμφανίζονται επίσης στην χρήση της γλώσσας, την οποία τα κορίτσια χειρίζονται καλύτερα από την ηλικία των τριών ετών, αλλά και στον τρόπο προσανατολισμού. Οι άνδρες προσανατολίζονται σ΄ ένα χάρτη με έναν κανόνα, όπως «Πάρε αυτόν τον δρόμο, και στα 100 μέτρα στρίψε δεξιά», ενώ οι γυναίκες με ορόσημα, όπως «Εκεί δίπλα στο στάδιο», στοιχείο που φανερώνει μία διαφορετική οργάνωση της πληροφορίας στον εγκέφαλο, και καταδεικνύει αυτή την «συστηματοποίηση» των ανδρών.

Όμως τι συμβαίνει στο ένα άκρο του φάσματος, όταν δηλαδή κάποιος διαθέτει ένα ακραία συστηματικό μυαλό; Τότε το άτομο αυτό είναι αυτιστικό, δηλαδή είναι κλεισμένο στον εαυτό του, βλέπει όλον τον κόσμο ως ένα γιγαντιαίο σύστημα κανόνων, και διαθέτει μειωμένο «ένστικτο» για τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Εδώ ο Simon Baron-Cohen βρίσκεται σε εξαιρετικά γνώριμο τεραίν, όντας ίσως ο γνωστότερος ερευνητής του αυτισμού σήμερα. Το γεγονός ότι υπάρχουν τουλάχιστον 10 αυτιστικά αγόρια (όταν συμπεριλάβει κανείς και τις ήπιες περιπτώσεις, δηλαδή το σύνδρομο Άσπεργκερ) για κάθε κορίτσι, υποστηρίζει ακόμη περισσότερο την θεωρία του για τις διαφορές των δύο φύλων: τα αγόρια, στατιστικά, έχουν να καλύψουν πολύ λιγότερη διαφορά για να φθάσουν στο ακραία συστηματικό μυαλό. Οι περισσότεροι επιστήμονες είναι άνδρες, και ανάμεσά τους συγκαταλέγονται αρκετά ηπίως αυτιστικά άτομα, ισχυρίζεται ο συγγραφέας. Σύμφωνα δε με τις διαθέσιμες πληροφορίες, αυτιστικοί ήταν ο Νεύτων και ο Αϊνστάιν. Στο βιβλίο υπάρχει ένα συγκινητικό πορτραίτο ενός διάσημου μαθηματικού, ο οποίος μπορεί να λύσει τα πολυπλοκότερα μαθηματικά προβλήματα, αλλά τον τρομάζει μία συνομιλία στο τηλέφωνο (όπου απαιτείται ενισχυμένη ενσυναίσθηση, μια και η μόνη διαθέσιμη πληροφορία είναι η φωνή).

Οι περισσότεροι επιστήμονες, σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι άνδρες για λόγους κυρίως βιολογικούς, και όχι πολιτισμικούς. Ο Baron-Cohen υποβαθμίζει την επιρροή του πολιτισμού στις διαφορές των δύο φύλων, και οι έρευνες σε αρκετές σημερινές πρωτόγονες κοινωνίες τον υποστηρίζουν. Δείχνει μάλιστα ότι αυτές οι ρίζες είναι αρχέγονες, από τότε που οι άνδρες έπρεπε να εξασφαλίσουν την επιβίωση της οικογένειας, και για να το κάνουν αυτό έπρεπε να συστηματοποιήσουν την παρατήρηση των φυλλωμάτων στο δάσος και να σκοτώσουν το θήραμα· ακόμη και σήμερα το πείραμα δείχνει ότι οι άνδρες μπορούν να διακρίνουν καλύτερα από τις γυναίκες την κίνηση ενός ανθρώπου ή ενός ζώου στο δάσος.

Το βιβλίο αυτό του Baron-Cohen ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών και αντιδράσεων στον δυτικό κόσμο, και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ. Ο συγγραφέας κατηγορήθηκε από τους φανατικούς ως ρατσιστής και μισογύνης, κάτι που είχε προβλέψει, αν και όχι σε τέτοιο βαθμό. Όπως παρατηρεί και ο ίδιος, κατανοώντας την δυσκολία ενός τέτοιου εγχειρήματος, χρειάστηκε 7 χρόνια για να γράψει
αυτό το βιβλίο, αλλά και για να αποφασίσει να το εκδώσει, πιστεύοντας ότι ενθαρρύνει την κατανόηση των εγγενών διαφορών των δύο φύλων, και όχι την στείρα αντιπαράθεση μεταξύ των, -- η οποία στις ΗΠΑ τουλάχιστον έχει προσλάβει πολεμικές διαστάσεις. Και όπως δείχνουν τα πράγματα, οι άνδρες εκεί έχουν ήδη αρχίσει να κατασκευάζουν συστήματα για τον εποικισμό του Άρη.

Ο Αντεστραμμένος Καθρέφτης


Ο Δήμιος του Έρωτα και Άλλες Ιστορίες Ψυχοθεραπείας

Irving Yalom
Άγρα, 2003
Σελίδες: 390

Η ψυχοθεραπεία, παρά τα 100 της χρόνια, παραμένει ένα καυτό ζήτημα. Κινούμενη, στις διάφορες εκφάνσεις της, ανάμεσα στην τέχνη και την επιστήμη, απασχολεί ζωηρά τόσο τους ειδικούς, οι οποίοι έχουν χωριστεί σε πολλά αντίπαλα στρατόπεδα, όσο και τους κοινούς θνητούς, για τους οποίους αυτό που διαδραματίζεται στο ντιβάνι αποτελεί μυστήριο. Με την έκρηξη των προβλημάτων των ανθρώπων και με το ξεπέρασμα της ενοχής, ειδικότερα για την ψυχανάλυση, το ενδιαφέρον αυτό πολλαπλασιάστηκε.

Φυσικό λοιπόν είναι να πλανώνται διάφορες, αβασάνιστες εν πολλοίς απόψεις για το ζήτημα, με κυρίαρχη αυτή που βλέπει την ψυχανάλυση ως μία μάλλον άχρηστη ενασχόληση ενδοσκόπησης για εκείνους που δεν έχουν να κάνουν κάτι καλύτερο με τον χρόνο τους, ωφελώντας κυρίως το βαλάντιο του θεραπευτή.Όσοι όμως έχουν ακουμπήσει έστω και επιδερμικά την ψυχανάλυση, και δεν έχουν τραπεί σε φυγή τις πρώτες εβδομάδες, δηλώνουν ότι πρόκειται για μία συγκλονιστική εμπειρία· ταρακουνάει εκ βάθρων το είναι του αναλυόμενου, με μεγάλο κόστος στην αρχή -- όταν κανείς ψηλαφά τα βήματα της ζωής του και αισθάνεται ως μωρό που μπουσουλάει, αλλά είναι ανίκανο να περπατήσει-- και με εσωτερική ικανοποίηση πολύ αργότερα, όταν γεύεται έναν-έναν τους καρπούς της αυτογνωσίας.

Αυτή όμως η εμπειρία είναι εξαιρετικά ιδιωτική και δεν μεταφέρεται. Λίγοι ξέρουν τι ακριβώς συμβαίνει πίσω από την ερμητική πόρτα της ανάλυσης, και κάθε μέσον που λειτουργεί ως κλειδαρότρυπα εξάπτει την φαντασία. Ο Ιρβιν Γιάλομ μας δίνει ακριβώς αυτή την ευκαιρία με τα εκλαϊκευτικά βιβλία του, τα οποία γνωρίζουν μεγάλη επιτυχία. Σημαντικός αμερικανός ψυχοθεραπευτής της υπαρξιακής σχολής, καθηγητής με πολύπλευρο επιστημονικό έργο, ο Γιάλομ εγκατέλειψε την εκπαίδευση για να ασχοληθεί με το γράψιμο γιατί, όπως δήλωσε πρόσφατα, αυτό που τον ενδιαφέρει κυρίως είναι να γράψει λογοτεχνικά βιβλία για να μεταφέρει στο ευρύ κοινό τις απόψεις του για τα σημαντικά θέματα της ύπαρξης και την ψυχανάλυση. Πιστεύει ότι είναι ένα δύσκολο εγχείρημα, διότι «η λογοτεχνία δεν φαίνεται να αποδίδει το βάθος και το παράξενο της ανθρώπινης εμπειρίας όπως τις είχε διακρίνει ως θεραπευτής».

Η μεγάλη επιτυχία των βιβλίων του, όπως το «Όταν έκλαψε ο Νίτσε» και «Στο Ντιβάνι», μάλλον δικαίωσαν αυτή την απόφαση. Μάλλον, διότι τα βιβλία του Γιάλομ δραματουργικά και τεχνικά πάσχουν. Νοιώθεις πολλές φορές το βαρύ χέρι του δασκάλου και την ανάσα του θεραπευτή. Η πλοκή μερικές φορές είναι αμήχανη και ο από μηχανής θεραπευτής -- «υπεράνω» ευρισκόμενος και σεμνά χαρούμενος που τα κατάφερε για μίαν ακόμη φορά -- εμφανίζεται συχνά. Παρόλα αυτά τα βιβλία του διαβάζονται με ενδιαφέρον, και αυτό ισχύει και για πρώτο του λογοτεχνικό πόνημα «τον Δήμιο του Έρωτα», τις 10 σύντομες ψυχοθεραπευτικές ιστορίες, όπου σε κάθε μία από αυτές περιγράφει ένα πρόβλημα, την ανά‑λυσή του και την λύση του.

Παραβιάζοντας έναν κανόνα, ο πρόλογος του Δήμιου είναι μεστός και ενδιαφέρων. Από την θητεία του στην ψυχοθεραπεία, ο Γιάλομ διέκρινε πως η ανθρώπινη εμπειρία χαρακτηρίζεται από τέσσερις βασικές συνιστώσες. Η πρώτη είναι η καθολικότητα και το αναπόδραστο του θανάτου. Παρόλο που ο θάνατος μας είναι προφανής, είναι μία αλήθεια «που την ξέρουμε, αλλά δεν την ξέρουμε [...] και γινόμαστε απείρως εφευρετικοί, προκειμένου να τον αρνηθούμε ή να τον αποφύγουμε». Ο εφιάλτης, ένα αποτυχημένο όνειρο, προσφέρει ένα μοναδικό παράθυρο στο άγχος του θανάτου.

Στην ιστορία «Αναζητώντας τον Ονειρευτή», ο Γιάλομ περιγράφει τον Μάρβιν, έναν πεζό και φαινομενικά συγκροτημένο άνθρωπο, οι εφιάλτες του οποίου δείχνουν ολοζώντανα πώς το υποσυνείδητο του προσπαθεί να νικήσει τον θάνατο με όπλο την σεξουαλικότητα.Η ελευθερία επιλογής, η δυνατότητα και η ευθύνη να διαμορφώσουμε την ζωή μας όπως την θέλουμε, είναι η δεύτερη συνιστώσα, που βρίσκεται στους αντίποδες του θανάτου. Είναι μία παράδοξη ελευθερία, που μερικές φορές την εκχωρούμε πρόθυμα σε τρίτους, γιατί δεν αντέχουμε το άγχος του να «είμαστε δημιουργοί κάποιου πράγματος», όπως όρισε την ελευθερία ο Σαρτρ. Έτσι ο Ντεηβ στην ιστορία «Όχι με το μαλακό», λεει πως είναι εγκλωβισμένος – από κάποιες αόρατες δυνάμεις; -- σε έναν αποπνικτικό γάμο, ενώ η παχύσαρκη Μπέττυ (στην «Χοντρή Κυρία»), καλεί τον θεραπευτή να την αδυνατίσει για λογαριασμό της, όσο παράδοξο και αν φαίνεται αυτό.

Αν όμως υπάρχει μία βασική αλήθεια στην ψυχοθεραπεία, αυτή είναι ότι «το κρίσιμο πρώτο βήμα είναι η ανάληψη ευθύνης από τον θεραπευόμενο για την πορεία της ζωής του». Κανείς δεν γίνεται καλά με τηλεκοντρόλ, ούτε όταν περιμένει πρώτα να αλλάξει ο εξωτερικός κόσμος, ο οποίος δήθεν ευθύνεται για το πρόβλημα.Όταν όμως κάποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για την ζωή του, είναι πολύ πιθανόν να νοιώσει απελπιστικά μόνος -- ακόμη και αν οι σχέσεις του με τους άλλους ανθρώπους είναι ζεστές και στενές.

Η υπαρξιακή μοναξιά είναι η τρίτη σταθερή συνιστώσα της ύπαρξης, κατά Γιάλομ, και λύση γι’ αυτήν δεν υπάρχει. Ο θεραπευτής
όμως έχει καθήκον "να αποθαρρύνει τις ψευδολύσεις", όπως για παράδειγμα την χρήση του συντρόφου ως αντίδοτου στην απομόνωση, ή την υποσυνείδητη πεποίθηση ότι «η μαμά και εγώ είμαστε ένα». Η Θέλμα στον «Δήμιο του Έρωτα» δηλώνει ερωτευμένη σε μία σχέση που δεν υπήρξε ποτέ και έτσι, παραμένοντας σταθερά προσκολλημένη στο τότε, δεν νοιώθει μοναχή στο τώρα.Τι νόημα όμως έχουν όλα αυτά; Ακριβέστερα, τι νόημα έχει το οτιδήποτε; Αυτή η απουσία νοήματος είναι η τέταρτη σταθερά της ύπαρξης, και ένας λόγος που οι άνθρωποι ζητούν βοήθεια από την ψυχοθεραπεία· την απουσία νοήματος την μεταφράζουν σε απουσία ελέγχου της ζωής τους, κάτι που δεν αντέχεται εύκολα.

Παρόλο που το νόημα της ζωής δεν συζητείται ευθέως, αλλά προκύπτει, είναι πανταχού παρόν στην ψυχοθεραπεία, και το ζήτημα περιπλέκεται από το απροσπέλαστο της εμπειρίας του άλλου, δηλαδή του τρόπου με τον οποίο αποδίδει νόημα στον κόσμο. Τι ακριβώς σημαίνει το χαμόγελο της Μαρί στα «Δύο χαμόγελα», και τι πρέπει να ξέρει ήδη κάποιος, για να μην παρερμηνεύσει το νόημά του; Αυτή η αβεβαιότητα, αυτή η μαύρη τρύπα της έλλειψης νοήματος, πρέπει να κλείνει χωρίς ούτε να αφήνει μεγάλες πληγές, αλλά και ούτε να υπονομεύει την αντιμετώπιση των άλλων τριών συνιστωσών της ύπαρξης. Ακόμη και αν το Σύμπαν δεν έχει νόημα ή σκοπό, ο μικρός άνθρωπος πρέπει να το αποκτήσει. Αλλιώς, όπως θυμόσοφα διατύπωσε ο Τζων Λέννον «Ζωή είναι αυτό που σου συμβαίνει ενόσω κάνεις άλλα σχέδια».