Τετάρτη, 7 Μαρτίου 2007

Στενάχωρες Αλήθειες



An Inconvenient Truth
Ντοκυμαντέρ
Διαρκεια: 92’.
Σε DVD, Κόστος: 8,6 €



Μπορεί ο Πρόεδρος Μπους να ασχολείται με τους τρομοκράτες, και να μην μπορεί να συγκεντρωθεί για παραπάνω από 40 δευτερόλεπτα σε ένα θέμα, όμως τα πραγματικά προβλήματα του πλανήτη υπάρχουν, και βρίσκονται αλλού. Πρόκειται όμως για στενάχωρα προβλήματα και η αλήθεια δύσκολα ακούγεται. Αυτή την άβολη αλήθεια για την υπερθέρμανση του πλανήτη, για το φαινόμενο του θερμοκηπίου, και για το ζοφερό μας μέλλον παρουσιάζει με περισσή παρρησία και άψογη τεκμηρίωση ο πρώην Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ – και παραλίγο Πρόεδρος τους -- ο Αλ Γκόρ, στο ντοκιμαντέρ «Μία Άβολη Αλήθεια» (An Ιnconvenient Truth). Θα νόμιζε κανείς ότι ένα ντοκιμαντέρ για το περιβάλλον δύσκολα γίνεται ενδιαφέρον θέαμα, ιδιαίτερα αν παρουσιάζεται από τον Αλ Γκορ ως διάλεξη σε Powerpoint που θυμίζει καθηγητή Πανεπιστημίου καθώς παρουσιάζει τα στοιχεία του και στοιχειοθετεί πόσο κρίσιμη είναι η κατάσταση. Όμως είναι εντυπωσιακό πόσο καλά τα καταφέρνει σε αυτή την ταινία που αξίζει να την δουν (μάλλον πρέπει να την δουν) όλοι, μικροί και μεγάλοι, ειδικοί και ανειδίκευτοι, το γενικό κοινό -- δηλαδή όλοι εμείς που ανάβοντας τον θερμοσίφωνα ή τον κλιματισμό συνεισφέρουμε στην υπερθέρμανση του πλανήτη και υποθηκεύουμε το μέλλον των παιδιών μας και το μέλλον όλων των επομένων γενεών.

Ο Μάικλ Κράιτον έχει γράψει ένα θρίλερ,
το Κράτος του Φόβου, όπου ισχυρίζεται ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη δεν υφίσταται και είναι ένα κατασκεύασμα των οικολόγων, τους οποίους λοιδορεί λέγοντας ότι το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να μαζέψουν χρήματα. Μπορεί βέβαια αυτό να μην ισχύει, το βιβλίο να δημιούργησε μία πραγματική αναστάτωση στις ΗΠΑ, και τα τελευταία νέα να είναι πολύ σοβαρά, όμως αυτή η αντίληψη αφενός μενδημιουργεί μία σύγχυση, αφετέρου δε εντυπωσίασε τον Πρόεδρο Μπους τόσο πολύ, που κάλεσε τον Μάικλ Κράιτιον στο Λευκό Οίκο, για να ακούσει το παραμύθι από το στόμα του ίδιου του συγγραφέα.


Άρα το πρώτο και βασικό θέμα είναι να διαλυθεί αυτή η – εν πολλοίς σκόπιμη -- σύγχυση, αν δηλαδή το φαινόμενο του θερμοκηπίου, όλο αυτό το διοξείδιο του άνθρακα που διοχετεύει στην ατμόσφαιρα η ανθρωπογενής δραστηριότητα, δημιουργεί ένα πραγματικό πρόβλημα ή όχι.


Παραλληλίζοντας το με το επιχείρημα της καπνοβιομηχανίας, την δεκαετία του 50, δηλαδή την σύγχυση που σκόπιμα προκάλεσαν ότι το κάπνισμα δεν ήταν βλαβερό, ο Γκορ δείχνει πολύ πειστικά ότι από περίπου 1000 μελέτες για την επίδραση του ανθρώπου στο περιβάλλον ούτε μία δεν αμφισβητεί ότι η κατάσταση με το κλίμα είναι σοβαρή και επιδεινώνεται. Αυτό σε αντίθεση με τα άρθρα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, (και τα οποία – σκόπιμα ή όχι επηρεάζονται ευκολότερα από τους εδικούς επιστήμονες) όπου τα ποσοστά είναι 50-50! Άρα όλοι αυτοί που ξέρουν και δεν έχουν συμφέρον να το κρύψουν λένε ότι το φαινόμενο συμβαίνει. Και για να το δείξει πέραν πάσης αμφιβολίας η ταινία (ο Αλ Γκορ δηλαδή) δείχνει φωτογραφίες από διάφορα μέρη του πλανήτη, τις αρχές του αιώνα και από σήμερα, όπου οι πάγοι έχουν υποχωρήσει αισθητά, οι πόλοι λιώνουν και οι διαφορές είναι δραματικές.


Έχει σημασία αυτό; Βεβαίως και έχει, γιατί το 40% του πλανήτη, δηλαδή γύρω στα δυόμισι δισεκατομμύρια άνθρωποι πίνουν νερό από αυτό το περιοδικό λιώσιμο των πάγων και θα διψάσουν και θα πάψουν να καλλιεργούν αν τους λείψει το νερό. Μπορεί μία κλιματική αλλαγή να συμβεί πολύ γρήγορα; Βεβαίως, όπως με την τελευταία εποχή των παγετώνων στην Ευρώπη, που συνέβη σε 10 μόλις χρόνια. Αλλά αυτές οι δραματικές αλλαγές συμβαίνουν μακριά από εμάς, σε μέρη που ελάχιστοι θα επισκεφθούμε, όπως η Γροιλανδία πού ανησυχεί τους επιστήμονες πιο πολύ από άλλες περιοχές του πλανήτη. Εκεί σήμερα καταρρέουν παγετώνες, οι πάγοι λιώνουν, και το αποτέλεσμά τους θα το νοιώσουμε και εδώ, αλλά αργότερα. Επειδή λοιπόν δεν συμβαίνει εδώ, δηλαδή ακόμη δεν βλέπουμε την θάλασσα να φουσκώνει και να πνίγει τα Χανιά ή την Κέρκυρα, είναι δύσκολο να κατανοήσουμε το συσχετισμό.


Αλλά ακόμη και αν κατανοήσουμε την αλλαγή του κλίματος, η αλήθεια μας ξεβολεύει -- γιατί οδηγούμε αυτοκίνητα, γιατί χρησιμοποιούμε την ηλεκτρική ενέργεια, και οι εταιρίες όπου όλοι εργαζόμαστε κερδίζουν από μία σπάταλη δραστηριότητα. Συνεπώς είναι άβολη αλήθεια γιατί θα πρέπει να αλλάξουμε την ζωή μας, και όπως έχει δείξει η Ιστορία αυτό είναι ένα από τα δυσκολότερα πράγματα που έχει ζητηθεί από του ανθρώπους να κάνουν.


Το δείχνει και ένα πείραμα της βιολογίας το οποίο αναφέρεται στην ταινία. Αν ρίξουμε ένα βάτραχο σε ζεστό νερό θα πηδήξει έξω αμέσως για να σωθεί. Αν όμως τον βάλουμε σε χλιαρό νερό και ανεβάσουμε σιγά-σιγά την θερμοκρασία, ο βάτραχος θα μείνει μέσα μέχρι να ψοφήσει (ή μέχρι να τον σώσουμε). Το ίδιο συμβαίνει σήμερα με το κλίμα . Αλλάζει σιγά-σιγά, εμείς δεν κάνουμε τίποτα – και δυστυχώς δεν υπάρχει ένα μαγικό χέρι για να μας σώσει την τελευταία στιγμή.


Ο Αλ Γκορ στο ντοκιμαντέρ εξηγεί πώς, μετά από ένα σοβαρό ατύχημα του γιου του, ξαφνικά κατάλαβε ότι οι προτεραιότητες του σε αυτή την ζωή άλλαξαν και αποφάσισε να αφιερωθεί σε έναν μεγάλο σκοπό. Θεωρεί ότι το θέμα του κλίματος είναι ηθικό, και όχι πολιτικό, και με έναν ιεραποστολικό ζήλο έχει παρουσιάσει τα επιχειρήματα του σε όλο τον πλανήτη περισσότερες από 1000 φορές, ενώ ακόμη τον εντυπωσιάζει πόσο δύσκολο είναι να καταλάβουν οι άνθρωποι αυτό το τόσο σοβαρό, και τόσο προφανές θέμα. Παρόλα αυτά δείχνει απόλυτα πεισμένος ότι ακόμη προλαβαίνουμε να λύσουμε το πιο πιεστικό πρόβλημα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε -- εμείς και οι επόμενες γενιές. Το ντοκιμαντέρ δίνει λύσεις, αλλά το βάρος του είναι στην τεκμηρίωση του προβλήματος και όχι στη λεπτομερή αναφορά των λύσεων, και η ταινία έχει κριτικαριστεί γι αυτό, παρόλο που αποτελεί συνειδητή επιλογή των συντελεστών του. Όμως το συναίσθημα που γεννιέται είναι αρκετό και τελειώνοντας θέλεις να σηκωθείς από τον καναπέ και να κάνεις κάτι -- και αυτό είναι μάλλον αρκετό. Η ταινία δεν είναι δραματική, και αυτό στην αρχή ξενίζει, ιδιαίτερα γιατί το θέμα προσφέρεται. Λειτουργεί όμως πολύ καλά γιατί πείθει «χτίζοντας» σιγά–σιγά και σταθερά το κάθε επιχείρημα. Αυτά είναι δύσκολα θέματα και πολύ εύκολα χάνει κανείς το ακροατήριό του, είτε επειδή γίνεται ιδιαίτερα συναισθηματικός, είτε επειδή πάει στο άλλο άκρο και γίνεται ιδιαίτερα αναλυτικός και «επιστημονικός». Η Άβολη Αλήθεια κρατάει πολύ καλά την ισορροπία και δεν κουράζει στα 90 της λεπτά, παρόλο που για τα δικά μου μέτρα θα την προτιμούσα αλαφρά πιο «πικρή», σαν το συναίσθημα που προκαλεί π.χ. η Αγέλαστος Πέτρα.


Στο ντοκιμαντέρ παρεμβάλλεται και η πολιτική ιστορία του Γκορ, οι ανεπιτυχείς του προσπάθειες να συγκινήσει το Κογκρέσο και την Γερουσία, αλλά και το ευρύτερο κοινό, και το αποκορύφωμα της απώλειας της Προεδρίας των ΗΠΑ, με αυτές τις ψήφους «φάντασμα» στην Φλόριντα, τότε που κέρδισε ο Μπους. Μάλιστα ο Γκορ στην αρχή της ταινίας λεει «Είμαι ο Αλ Γκορ και κάποτε ήμουν ο επόμενος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών», μια πικρή υπόμνηση για το πώς τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά στην πολιτική σκηνή, αλλά ιδιαίτερα στο περιβάλλον, αν Πρόεδρος των ΗΠΑ σήμερα ήταν ο Αλ Γκορ, ο οποίος τότε παρουσιαζόταν ως ιδιαίτερα ξύλινος και χωρίς συναίσθημα και χιούμορ, κάτι που σίγουρα δεν συμβαίνει στην ταινία. Άλλη μία Άβολη Αλήθεια, που αυτή τη φορά αφορά στα Μέσα.

Πέμπτη, 1 Μαρτίου 2007

Oι Zωές των Άλλων

Das Leben der Anderen
Γερμανική ταινία, 2006
Σενάριο, Σκηνοθεσία:Φλόριαν Χένκελ φον Ντόνερσμαρκ
Διάρκεια: 137 λεπτά




Εδώ και λιγότερο από 20 χρόνια το «Σιδηρούν Παραπέτασμα», η κουρτίνα που χώριζε Ανατολή και Δύση σκίστηκε σαν χαρτί, αποκαλύπτοντας την ψυχολογική και σωματική βία, αλλά και την θλίψη του υπαρκτού σοσιαλισμού. Εκεί, όπου οι ζωές των άλλων ήταν διαρκώς κάτω από το μάτι του Μεγάλου Αδελφού, που παρακολουθούσε τα πάντα. Οι μυστικές αστυνομίες των χωρών αυτών, όπως η Στάζι, είχαν κυριολεκτικά εμποτίσει τις ζωές ολόκληρων λαών, οπου οι μεν παρακολουθούσαν τους δε.

Ένας από τους 100.000 πράκτορες της Στάζι ήταν και ο Γκερντ Βίσλερ στην έξοχη πρώτη ταινία του 34χρονου Φλόριαν Χένκελ φον Ντόνερσμαρκ, Οι Ζωές των Άλλων. Ο Βίσλερ είναι ένας υποδειγματικός πράκτορας, ψυχρός και αποτελεσματικός, χωρίς προσωπική ζωή. Η ζωή του είναι η Στάζι. Εκεί «δημιουργεί», αποσπώντας αριστοτεχνικά τις ομολογίες εκείνων που πάνε κόντρα στο καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας. Με αυτά τα άψογα διαπιστευτήρια αναλαμβάνει να παρακολουθήσει έναν αγαπημένο συγγραφέα του καθεστώτος τον Γκέοργκ Ντράιμαν, (τον οποίο υποδύεται με μία χαρακτηριστική αξιοπρέπεια ο Σεμπάστιαν Κόχ) και ο οποίος, παρά την άψογη συμπεριφορά του δεν είναι υπεράνω υποψίας, ίσως γιατί κάνει παρέα με κάποιους δηλωμένους αντιπάλους του σοσιαλισμού.


Όμως τα πράγματα ποτέ δεν είναι τόσο απλά, όσο φαίνονται, γιατί για την ηθοποιό σύντροφο του Ντράιμαν ενδιαφέρεται ο Υπουργός Πολιτισμού του Καθεστώτος, και μάλλον αυτός είναι ο πραγματικός λόγος της παρακολούθησης, ο οποίος πρέπει να βγάλει λαγό πάση θυσία.

Από κει και πέρα το καλοδουλεμένο σενάριο, που έγραψε ο ίδιος ο Ντόνερσμαρκ, υφαίνει την πλοκή και συμπλέκει τους πρωταγωνιστές. Ο Βίσλερ θα διαπιστώσει ότι αυτή η συστηματική παρακολούθηση όπου ακούει τα πάντα, δεν είναι μία απρόσωπη, αποστασιοποιημένη διαδικασία. Αργά – αργά θα εμπλακεί στη ζωή τους (αρκετά, αλλά όχι απόλυτα πειστικά, και αυτή είναι η μόνη ελαφριά αδυναμία του σεναρίου), απλά στην αρχή, πιο σύνθετα αργότερα μέχρι που η δική του ζωή να επηρεαστεί βαθιά από τις ζωές των άλλων. Αλλά και η Κρίστα Μαρία Ζήλανντ, η φίλη του Ντράιμαν, θα αποκαλύψει το σύνθετο ψυχολογικό πορτρέτο ενός ανθρώπου που θεωρεί ότι η καριέρα είναι σημαντική, οι πιέσεις αβάσταχτες, και η αφοσίωση στον σύντροφο μία μεγάλη, αλλά όχι υπέρτατη αξία.


Γρήγορη αλλά όχι αμερικάνικα κουραστική πλοκή, ένα γκρίζο Ανατολικό Βερολίνο του 1984, η υποβλητική μουσική του Γκαμπριέλ Γιαρέντ, η καλή απόδοση της πολιτισμικής σκηνής της εποχής και πάνω απ’ όλα οι έξοχες ερμηνείες, με πρώτη αυτή του Ούρλιχ Μίε που υποδύεται τον Γκέρντ Βίσλερ, συνθέτουν αυτή την σημαντική ταινία, την πρώτη γερμανική ταινία -- και μάλιστα φτιαγμένη από ένα Δυτικό -- που τολμάει και μιλάει χωρίς ωραιοποιήσεις για μία δύσκολη εποχή. Όλες οι γερμανικές εφημερίδες μίλησαν με ενθουσιασμό για Τις Ζωές των Άλλων , η οποία σάρωσε τα ευρωπαϊκά βραβεία, αλλά και το Όσκαρ ξένης ταινίας -- και μόνον ο δικός μας Δανίκας των Νέων την χαρακτήρισε ως φτηνή προπαγάνδα.


Σε μία συνέντευξη του ο σκηνοθέτης λεει ότι βασική του έμπνευση είναι ο Σίγκμουντ Φρόιντ. Ο Φρόιντ είχα πει ότι «η γραφή είναι η φωνή ενός απόντος ανθρώπου». Με τον ίδιο τρόπο, θα λέγαμε πως μία ταινία, ιδιαίτερα σαν κι αυτή, μπορεί να είναι τα συναισθήματα ενός λαού πίσω από τοΤείχος. Ακόμη, πρόκειται για μία ταινία που στους κάπως μεγαλύτερους εδώ στην Ελλάδα φέρνει στο νου τους στίχους του Σαββόπουλου:


"Κι εμείς που αριστερίσαμε, ποιο τάχα ήταν το λάθος;
εφιάλτης ήταν το είδωλο, αλήθεια όμως το πάθος",



προσφέροντας μία ακόμη ευκαιρία για σκέψη.

Και μία ειρωνική τροπή, από την αληθινη ζωή αυτή τη φορά. Η πρώην γυναίκα του Ούρλιχ Μίε, ήταν πραγματικός πληροφοριοδότης της Στάζι, και παρακολουθούσε τους αντιφρονούντες καλλιτέχνες, μεταξύ δε αυτών και τον σύζυγό της που ήταν δηλωμένος αντίπαλος του καθεστώτος. Όταν έπεσε το Τείχος αποκαλύφθηκε ο εξαιρετικά ογκώδης φάκελος των παρακολουθήσεων με 500 σελίδες και πολλές λεπτομέρειες. Μερικές φορές τα πιο παράξενα σενάρια τα γράφει η ίδια η ζωή.